Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αρχίσει να χορηγούν εξαιρέσεις από ορισμένες κυρώσεις κατά του Ιράν στο πλαίσιο της προσωρινής συμφωνίας που οδήγησε στον τερματισμό του πολέμου μεταξύ των δύο πλευρών. Ωστόσο, η πλήρης αποδόμηση του σύνθετου πλέγματος περιορισμών που διέπει τις οικονομικές δραστηριότητες και το εξωτερικό εμπόριο της χώρας θα αποδειχθεί πολύ πιο δύσκολη υπόθεση, ακόμη και αν υπάρξει μια πιο ολοκληρωμένη συμφωνία στο μέλλον.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οποιαδήποτε προσπάθεια συνολικής άρσης των κυρώσεων ενδέχεται να απαιτήσει χρόνια, ενώ η επιστροφή των ξένων επενδύσεων στην ιρανική οικονομία θα μπορούσε επίσης να καθυστερήσει σημαντικά.
Θα αρθούν οι κυρώσεις;
Οι ΗΠΑ, τα Ηνωμένα Έθνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλες χώρες έχουν επιβάλει επί δεκαετίες κυρώσεις, εμπορικά εμπάργκο και δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων κατά του Ιράν, επικαλούμενες το πυρηνικό του πρόγραμμα, το ιστορικό του στα ανθρώπινα δικαιώματα και τη στήριξή του σε ένοπλες οργανώσεις στην ευρύτερη περιοχή.
Η Τεχεράνη προσδοκά πλέον σε περαιτέρω χαλάρωση των κυρώσεων μέσω των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό της πρόγραμμα, καθώς εξελίσσεται η επόμενη φάση της προσωρινής συμφωνίας.
Η μακροπρόθεσμη άρση των κυρώσεων θεωρείται κρίσιμη για τη σταθερότητα του πολιτικού συστήματος της χώρας, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει βρεθεί αντιμέτωπο με επαναλαμβανόμενα κύματα κοινωνικής αναταραχής, συμπεριλαμβανομένων μαζικών διαδηλώσεων για την οικονομική κατάσταση που κατεστάλησαν βίαια τον Ιανουάριο.
Με τη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015 (JCPOA) αίρονταν οι περισσότερες κυρώσεις κατά του Ιράν. Ωστόσο, η επίτευξη εκείνης της συμφωνίας χρειάστηκε χρόνια διαπραγματεύσεων και, μετά τον πρόσφατο πόλεμο που δεν οδήγησε σε ξεκάθαρο αποτέλεσμα, η γεφύρωση των διαφορών μεταξύ των δύο πλευρών ενδέχεται να αποδειχθεί ακόμη δυσκολότερη.
Ποιες είναι οι κυρώσεις του ΟΗΕ;
Οι κυρώσεις των Ηνωμένων Εθνών συνδέονται με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και με τις διαπιστωμένες παραβιάσεις των υποχρεώσεών του στο πλαίσιο της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ενέκρινε αποφάσεις επιβολής κυρώσεων το 2006, το 2007, το 2008 και το 2010.
Οι κυρώσεις περιλάμβαναν εμπάργκο όπλων, απαγορεύσεις στην προμήθεια συγκεκριμένων πυρηνικών υλικών και τεχνολογιών, καθώς και δέσμευση περιουσιακών στοιχείων εταιρειών και φυσικών προσώπων.
Παράλληλα, απαγορευόταν στο Ιράν να αναπτύσσει βαλλιστικούς πυραύλους ικανούς να μεταφέρουν πυρηνικά όπλα.
Αν και οι αποφάσεις προέβλεπαν δέσμευση κεφαλαίων και περιουσιακών στοιχείων του Στρατού των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν (IRGC) και της κρατικής ναυτιλιακής εταιρείας, δεν απαγόρευαν τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου.
Μετά την επίτευξη της συμφωνίας JCPOA το 2015, το Συμβούλιο Ασφαλείας καθόρισε χρονοδιάγραμμα σταδιακής άρσης των κυρώσεων.
Ωστόσο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε μονομερώς από τη συμφωνία το 2018, ενώ το Ιράν σταμάτησε να συμμορφώνεται με ορισμένες από τις δεσμεύσεις του. Ως αποτέλεσμα, οι κυρώσεις του ΟΗΕ επανήλθαν πέρυσι μέσω του μηχανισμού “snapback”.
Πόσο εύκολο είναι για τον Τραμπ να άρει τις αμερικανικές κυρώσεις;
Οι ΗΠΑ επέβαλαν τις πρώτες κυρώσεις στο Ιράν το 1979, μετά την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη από Ιρανούς φοιτητές και την ομηρία Αμερικανών διπλωματών.
Έκτοτε ακολούθησαν δεκάδες νέες κυρώσεις, μεταξύ των οποίων εκτεταμένοι περιορισμοί στις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, μέτρα που συνδέονται με τη στήριξη οργανώσεων που η Ουάσιγκτον χαρακτηρίζει τρομοκρατικές, καθώς και κυρώσεις που αφορούν το πυρηνικό πρόγραμμα.
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια είναι ότι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης, η ισχυρότερη πολιτικοστρατιωτική δομή της χώρας με βαθιά διείσδυση στην οικονομία, έχουν χαρακτηριστεί από τις ΗΠΑ ως τρομοκρατική οργάνωση.
Οι κυρώσεις βρίσκονται υπό τη διαχείριση του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ, ωστόσο έχουν επιβληθεί μέσω διαφορετικών νομικών πλαισίων και μηχανισμών, γεγονός που καθιστά αδύνατη την ταχεία και συνολική κατάργησή τους.
Η εξουσία επιβολής κυρώσεων βασίζεται τόσο σε νόμους της δεκαετίας του 1970, που παρέχουν στον πρόεδρο έκτακτες εξουσίες οι οποίες ανανεώνονται κάθε χρόνο, όσο και σε ειδικούς νόμους του 1996 και του 2017 που στοχεύουν το Ιράν και άλλες χώρες.
Οι κυρώσεις που επιβλήθηκαν μέσω προεδρικών διαταγμάτων μπορούν να ανακληθούν σχετικά εύκολα με νέα προεδρική απόφαση. Σε αυτές περιλαμβάνονται η δέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων, το εμπάργκο όπλων, η απαγόρευση εμπορίου και επενδύσεων στο Ιράν και η απαγόρευση αγοράς ιρανικού πετρελαίου.
Πολύ δυσκολότερη είναι η κατάργηση κυρώσεων που θεσπίστηκαν από το Κογκρέσο, καθώς δεν προβλέπουν εξαιρέσεις ή μηχανισμούς αναστολής με βάση τη συμπεριφορά του Ιράν σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή υποστήριξης οργανώσεων που οι ΗΠΑ θεωρούν τρομοκρατικές.
Επιπλέον, χιλιάδες εταιρείες, φυσικά πρόσωπα και κρατικοί φορείς περιλαμβάνονται σε ειδικούς καταλόγους κυρώσεων, γεγονός που σημαίνει ότι η αποδέσμευσή τους θα μπορούσε να απαιτήσει μεγάλο χρονικό διάστημα.
Διατηρεί και η Ευρώπη κυρώσεις κατά του Ιράν;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επέβαλε το 2012 εμπάργκο στις εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου, δέσμευσε περιουσιακά στοιχεία της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν και απαγόρευσε το εμπόριο πολύτιμων μετάλλων και πετροχημικών προϊόντων με τη χώρα.
Παράλληλα, επέβαλε περιορισμούς στο εξωτερικό εμπόριο, στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, καθώς και στους τομείς της ενέργειας και της τεχνολογίας.
Το ίδιο έτος, ορισμένες ιρανικές τράπεζες αποσυνδέθηκαν από το διεθνές σύστημα πληρωμών SWIFT, περιορίζοντας δραστικά τη δυνατότητα του ιρανικού χρηματοπιστωτικού συστήματος να συναλλάσσεται με το εξωτερικό.
Αν και μέρος των κυρώσεων ήρθη μετά τη συμφωνία του 2015, αρκετές επανήλθαν στη συνέχεια, ενώ νέες κυρώσεις επιβλήθηκαν για συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά και για εξαρτήματα πυραυλικών και μη επανδρωμένων συστημάτων.
Η ΕΕ έχει επίσης επιβάλει κυρώσεις στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης και προχώρησε φέτος σε νέα μέτρα μετά τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν.
Θα επιστρέψουν οι ξένες επιχειρήσεις στο Ιράν;
Η πολυπλοκότητα του καθεστώτος κυρώσεων σημαίνει ότι πολλές διεθνείς επιχειρήσεις θα διστάσουν να επιστρέψουν στην ιρανική αγορά χωρίς μια σαφή και ολοκληρωμένη άρση των περιορισμών.
Καθώς χιλιάδες ιρανικές εταιρείες και φυσικά πρόσωπα εξακολουθούν να περιλαμβάνονται σε λίστες κυρώσεων, πολλές επιχειρήσεις φοβούνται ότι θα μπορούσαν να παραβιάσουν ακούσια το ισχύον πλαίσιο.
Παράλληλα, υπάρχει ο κίνδυνος δικαστικών διώξεων ή αγωγών από θύματα επιθέσεων, τα οποία ενδέχεται να ισχυριστούν ότι επενδυτές ή εταιρείες συνέβαλαν έμμεσα στη χρηματοδότηση οργανώσεων οι οποίες βρίσκονται υπό κυρώσεις.
Πού βρίσκονται τα “παγωμένα” ιρανικά κεφάλαια;
Το Ιράν διαθέτει δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια κατατεθειμένα σε ξένες τράπεζες, κυρίως έσοδα από εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, στα οποία δεν έχει πρόσβαση λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στον τραπεζικό και ενεργειακό του τομέα.
Μεταξύ των χωρών όπου βρίσκονται σημαντικά ποσά ιρανικών κεφαλαίων συγκαταλέγονται η Νότια Κορέα, η Κίνα, η Ιαπωνία, το Λουξεμβούργο και το Ιράκ.
