Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο κύμα κοινωνικών αναταραχών, μετά τις διαδηλώσεις του Σαββάτου 24 Οκτωβρίου, οι οποίες επεκτάθηκαν σε πολλές πόλεις, με συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομίας στη Γαλλία, την Ιταλία, την Αλβανία και άλλες χώρες. Στη Γαλλία, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για το κόστος ζωής, τις ανισότητες και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, ενώ η αστυνομία έκανε χρήση δακρυγόνων και εκτοξευτήρων νερού όταν ξέσπασαν επεισόδια στο Παρίσι, τη Μασσαλία και άλλες πόλεις. Σύμφωνα με το Reuters, το γαλλικό υπουργείο Εσωτερικών υπολόγισε τη συμμετοχή στις διαδηλώσεις σε 410.000 άτομα σε ολόκληρη τη χώρα, αν και τα συνδικάτα εκτίμησαν ότι ο αριθμός των συμμετεχόντων ήταν περίπου διπλάσιος.
Παράλληλα, σημειώθηκαν συγκρούσεις σε αρκετές ιταλικές πόλεις και σοβαρά επεισόδια στην Αλβανία, όπου οι κινητοποιήσεις εξέφρασαν επίσης την οργή για την κατάσταση στην εκπαίδευση, τη διαφθορά και την οικονομική ανασφάλεια. Οι αναταραχές αναδεικνύουν ένα κοινό ευρωπαϊκό δίλημμα: οι πολίτες απαιτούν μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια και καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες, την ώρα που οι κυβερνήσεις δέχονται αυξανόμενες πιέσεις να περιορίσουν τις δημόσιες δαπάνες και να σταθεροποιήσουν τα δημοσιονομικά τους. Η Γαλλία ξεχωρίζει, καθώς αυτές οι κοινωνικές εντάσεις συμπίπτουν με μια ιδιαίτερα δύσκολη δημοσιονομική συγκυρία και τις προεδρικές εκλογές της άνοιξης του 2027.
Σύμφωνα με ανάλυση του Euronews στις 19 Οκτωβρίου, οι διαμαρτυρίες αντανακλούν την αυξανόμενη δυσαρέσκεια για τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς, το απρόσιτο κόστος στέγασης, τη στασιμότητα της αγοραστικής δύναμης και την επιβάρυνση των δημόσιων υπηρεσιών. Η έκταση της δυσαρέσκειας δείχνει ότι η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού δεν αρκεί από μόνη της για να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Ακόμη και όταν οι τιμές αυξάνονται με βραδύτερο ρυθμό, τα νοικοκυριά εξακολουθούν να πληρώνουν τις υψηλότερες τιμές που διαμορφώθηκαν τα προηγούμενα χρόνια.
Η ευρωπαϊκή αντίδραση στο κόστος ζωής
Οι διαδηλώσεις δεν αποτελούν ένα ενιαίο, συντονισμένο ευρωπαϊκό κίνημα. Τα άμεσα αίτια διαφέρουν από χώρα σε χώρα, ωστόσο πίσω από τις κινητοποιήσεις βρίσκονται κοινές οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Guardian στις 18 Οκτωβρίου, νέοι στη Γαλλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία κινητοποιούνται για την κατάσταση στα σχολεία και την ευρύτερη κρίση του κόστους ζωής. Στη Γαλλία, οι φοιτητικές διαμαρτυρίες έχουν αναδείξει τις ελλείψεις εκπαιδευτικών, την επιδείνωση των σχολικών υποδομών, τις χαμένες διδακτικές ώρες και τη δυσαρέσκεια για το σύστημα εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Στις διεκδικήσεις αυτές έχουν προστεθεί ομάδες που ζητούν υψηλότερους μισθούς, καλύτερες συντάξεις και ανακούφιση από τις αυξήσεις των τιμών.
Το ενεργειακό κόστος προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο πίεσης. Οι υψηλότεροι λογαριασμοί καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας επιβαρύνουν όχι μόνο τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς, αλλά και τις μεταφορές, τη διανομή τροφίμων και το λειτουργικό κόστος των επιχειρήσεων. Για τα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα, οι συνέπειες είναι ιδιαίτερα έντονες, καθώς οι βασικές ανάγκες απορροφούν μεγαλύτερο ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματός τους.
Η στέγαση αποτελεί μια ακόμη πηγή κοινωνικής έντασης. Τα υψηλά ενοίκια και το κόστος των στεγαστικών δανείων καθιστούν ολοένα δυσκολότερη την αυτόνομη διαβίωση των νέων Ευρωπαίων. Την ίδια στιγμή, οι ιδιοκτήτες κατοικιών και τα μεγαλύτερα σε ηλικία νοικοκυριά αντιμετωπίζουν διαφορετικές, αλλά εξίσου σημαντικές, πιέσεις από το ενεργειακό κόστος και τις καθημερινές δαπάνες.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της Le Monde στις 20 Οκτωβρίου, ανάλογη δυσαρέσκεια εξαπλώνεται στην Ιταλία, την Ισπανία, το Βέλγιο και την Πορτογαλία, όπου συνδικάτα και οργανώσεις για τη στέγαση κινητοποιούνται με αιτήματα που αφορούν την αγοραστική δύναμη, τις συνθήκες εργασίας και την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Κοινός παρονομαστής είναι η αυξανόμενη αντίληψη ότι η οικονομική ανάπτυξη και οι δημόσιες πολιτικές δεν μεταφράζονται σε απτές βελτιώσεις του βιοτικού επιπέδου.
Ο πολιτικός κίνδυνος είναι ότι διαφορετικές εστίες δυσαρέσκειας μπορεί να συγκλίνουν. Μια διαμαρτυρία για την κατάσταση στα σχολεία μπορεί να εξελιχθεί σε κινητοποίηση κατά των κυβερνητικών προτεραιοτήτων στις δαπάνες, ενώ μια διαμαρτυρία για τις τιμές των καυσίμων μπορεί να μετατραπεί σε ευρύτερη αμφισβήτηση της φορολογικής και οικονομικής πολιτικής. Στη Γαλλία, αυτή η σύγκλιση έχει ιδιαίτερη σημασία.
Γαλλία: όταν η δημοσιονομική προσαρμογή πυροδοτεί κοινωνικές εντάσεις
Οι κοινωνικές αναταραχές στη Γαλλία εκδηλώνονται σε ένα επιδεινούμενο δημοσιονομικό περιβάλλον. Τα χρόνια υψηλών δημόσιων δαπανών, οι διαδοχικές οικονομικές κρίσεις, η ασθενής ανάπτυξη και η αύξηση του κόστους εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους έχουν περιορίσει τα περιθώρια της κυβέρνησης να ανταποκριθεί σε νέα αιτήματα για οικονομική στήριξη.
Σύμφωνα με τη Le Monde, το δημοσιονομικό έλλειμμα της Γαλλίας προβλέπεται να φθάσει το 5,4% του ΑΕΠ το 2026, ενώ το δημόσιο χρέος έχει διαμορφωθεί περίπου στο 119% του ΑΕΠ. Tο κόστος δανεισμού του γαλλικού δημοσίου ξεπέρασε προσωρινά το 5%, εντείνοντας τις ανησυχίες για τις οικονομικές προοπτικές της χώρας και την πολιτική αβεβαιότητα ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το ύψος του χρέους, αλλά και το αυξανόμενο κόστος χρηματοδότησής του. Οι υψηλότερες πληρωμές τόκων απορροφούν πόρους που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν στην εκπαίδευση, την υγεία, τις υποδομές και την κοινωνική προστασία. Παράλληλα, οι δημογραφικές πιέσεις αυξάνουν τις δαπάνες για συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη, ενώ οι αμυντικές υποχρεώσεις επιβαρύνουν επιπλέον τα δημόσια οικονομικά.
Σύμφωνα με τη Deutsche Welle, το δίλημμα της κυβέρνησης γίνεται ολοένα πιο ορατό στην εκπαίδευση: οι μαθητές και οι φοιτητές ζητούν καλύτερες υποδομές και περισσότερους εκπαιδευτικούς, την ώρα που το κράτος επιχειρεί να περιορίσει τις δαπάνες. Η αντίφαση αποτυπώνει την κεντρική πολιτική πρόκληση για τη Γαλλία: οι πολίτες απαιτούν καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες, αλλά η κυβέρνηση προσπαθεί να περιορίσει τους διαθέσιμους πόρους για την παροχή τους.
Έτσι, η δημοσιονομική συζήτηση συνδέεται άμεσα με τις διαδηλώσεις. Τα μέτρα που αποσκοπούν στην καθησύχαση των επενδυτών στην αγορά ομολόγων και στη συμμόρφωση με τους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες κινδυνεύουν να ενισχύσουν την αντίληψη ότι το μέσο νοικοκυριό καλείται να επωμιστεί το κόστος επιλογών που έγιναν επί σειρά ετών.
Ο προϋπολογισμός του 2027: περικοπές δαπανών και αυξήσεις φόρων
Το προσχέδιο του γαλλικού προϋπολογισμού για το 2027 προϊδεάζει για τις δύσκολες αποφάσεις που έρχονται. Το σχέδιο αποσκοπεί στη μείωση του ελλείμματος από το 5,4% του ΑΕΠ το 2026 στο 5% το 2027, μέσω μιας σημαντικής δημοσιονομικής προσαρμογής που θα περιλαμβάνει περιορισμό δαπανών και πρόσθετα έσοδα.
Τα προτεινόμενα μέτρα περιλαμβάνουν:
– Περιορισμό των δημόσιων δαπανών: Εξοικονομήσεις σε συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη, αποζημιώσεις αναρρωτικών αδειών, δημόσια διοίκηση και τοπική αυτοδιοίκηση, καθώς και περιορισμούς σε ορισμένα επιδόματα και στις αποδοχές του δημόσιου τομέα.
– Αυξημένη φορολόγηση και περιορισμό φορολογικών ελαφρύνσεων: Αλλαγές που επηρεάζουν εργοδότες, συνταξιούχους και ορισμένες κατηγορίες εισοδημάτων των νοικοκυριών, καθώς και πρόσθετες επιβαρύνσεις σε επιλεγμένες δραστηριότητες.
– Πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες: Η επιβράδυνση της αύξησης των δαπανών ενδέχεται να δυσκολέψει την ικανοποίηση αιτημάτων για περισσότερους εκπαιδευτικούς, καλύτερες σχολικές υποδομές και αναβαθμισμένες υπηρεσίες υγείας.
Σύμφωνα με τη Le Monde, το προσχέδιο περιλαμβάνει πρόταση για τον περιορισμό των αυξήσεων συντάξεων που συνδέονται με τον πληθωρισμό για ορισμένες κατηγορίες συνταξιούχων, μέτρα για τον έλεγχο των δαπανών υγείας και αλλαγές στις φορολογικές εκπτώσεις. Οι ακριβείς αλλαγές θα εξαρτηθούν από την τελική νομοθεσία και την εφαρμογή της.
Οι προτάσεις αυτές εξηγούν γιατί η δημοσιονομική προσαρμογή μπορεί να εξελιχθεί σε πολιτικά εκρηκτικό ζήτημα. Οι περικοπές δαπανών γίνονται άμεσα αισθητές από τις ομάδες που επηρεάζονται, ενώ τα οφέλη από τη μείωση του κόστους δανεισμού και την ενίσχυση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας είναι πιο διάχυτα και χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να γίνουν αντιληπτά. Οι αυξήσεις φόρων ή η κατάργηση φορολογικών ελαφρύνσεων μπορεί επίσης να θεωρηθούν άδικες, ιδιαίτερα όταν τα νοικοκυριά δυσκολεύονται ήδη να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες.
Γιατί οι προεδρικές εκλογές του 2027 αλλάζουν τα δεδομένα
Οι προεδρικές εκλογές της άνοιξης του 2027 αναμένεται να εντείνουν τη συζήτηση για το ποιος θα επωμιστεί το κόστος της δημοσιονομικής προσαρμογής. Η επόμενη κυβέρνηση θα κληθεί να σταθεροποιήσει τα δημόσια οικονομικά, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα τη δυσαρέσκεια για το κόστος ζωής και την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών.
Υπάρχουν αρκετά πιθανά σενάρια. Μια κυβέρνηση προσηλωμένη στη δημοσιονομική πειθαρχία θα μπορούσε να προχωρήσει σε νέες περικοπές δαπανών, μεταρρυθμίσεις στις συντάξεις και τα κοινωνικά επιδόματα, καθώς και πρόσθετες φορολογικές επιβαρύνσεις. Μια εναλλακτική προσέγγιση θα μπορούσε να επιδιώξει αύξηση των εσόδων από τα υψηλότερα εισοδήματα, τις επιχειρήσεις ή τον περιορισμό φορολογικών απαλλαγών, προστατεύοντας παράλληλα τις κοινωνικές δαπάνες. Ένα τρίτο ενδεχόμενο θα ήταν η σταδιακότερη προσαρμογή, η οποία θα περιόριζε το άμεσο οικονομικό σοκ, αλλά θα παρέτεινε τις ανησυχίες για τη βιωσιμότητα του χρέους.
Καμία από αυτές τις επιλογές δεν είναι ανώδυνη. Οι βαθύτερες περικοπές θα μπορούσαν να περιορίσουν τη ζήτηση και να εντείνουν τις κοινωνικές αντιδράσεις. Οι υψηλότεροι φόροι θα μπορούσαν να αποθαρρύνουν τις επενδύσεις ή να συμπιέσουν περαιτέρω την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών. Αντίθετα, η ανεπαρκής προσαρμογή θα μπορούσε να αφήσει τη Γαλλία εκτεθειμένη σε επίμονα υψηλό κόστος δανεισμού. Επιπλέον, ο κατακερματισμός του κοινοβουλίου δυσχεραίνει την επίτευξη πολιτικής συμφωνίας για μια συνεκτική μεσοπρόθεσμη στρατηγική.
Θα ήταν, ωστόσο, πρόωρο να θεωρηθεί δεδομένο ότι ο νέος πρόεδρος θα εφαρμόσει αυτομάτως ένα συγκεκριμένο πακέτο μέτρων λιτότητας αμέσως μετά τις εκλογές. Οι τελικές επιλογές θα εξαρτηθούν από το εκλογικό αποτέλεσμα, τους κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς, τις οικονομικές συνθήκες και τον προϋπολογισμό που θα παραλάβει η νέα κυβέρνηση.
Μια ευρύτερη προειδοποίηση για την Ευρώπη
Η κατάσταση στη Γαλλία αποτελεί μια ιδιαίτερα ορατή εκδοχή μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής πρόκλησης. Οι κυβερνήσεις δέχονται πιέσεις να προστατεύσουν το βιοτικό επίπεδο, να βελτιώσουν τις δημόσιες υπηρεσίες, να επενδύσουν στην ασφάλεια και να ανταποκριθούν στις δημογραφικές και ενεργειακές πιέσεις, διατηρώντας ταυτόχρονα αξιόπιστα δημόσια οικονομικά. Στην Ελλάδα γνωρίζουμε αυτές τις δύσκολες επιλογές από την περίοδο 2010-2019. Τη λεγόμενο περίοδο των μνημονίων. Εξαιτίας της, βέβαια, η Ελλάδα είναι σήμερα μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών που μετρώνται στα δάχτυλα και έχουν δημοσιονομικά πλεονάσματα και, όπως δείχνουν οι έως τώρα εξελίξεις, συνθήκες κοινωνικής ειρήνης.
