Η χώρα μας αγωνίζεται μισό αιώνα και πλέον να βρει τον βηματισμό της σε μια ευρωπαϊκή πορεία που θα έπρεπε να συμβαδίζει με τις πραγματικές δυνατότητες της. Αλλά πολλές παθογένειες την κράτησαν πίσω και βρέθηκε παγιδευμένη στη δίνη του χρέους και της οικονομικής στασιμότητας.
O πολύπειρος τραπεζίτης και καθηγητής Μιχάλης Σάλλας απαντά σε κρίσιμα υπαρξιακά ερωτήματα στο βιβλίο του με τίτλο «Τι πήγε λάθος στην Ελλάδα – Και τι θα μπορούσε να διορθωθεί», που αναμένεται να κυκλοφορήσει από την AΘens Bookstore Publications στις 3 Ιουνίου σε όλα τα βιβλιοπωλεία.
Ενα από τα κρίσιμα ερωτήματα που απαντά ο Μιχάλης Σάλλας στο βιβλίο του αφορά στα κόκκινα δάνεια. Η Ναυτεμπορική προδημοσιεύει το σχετικό κεφάλαιο:
«Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (NPL’s) και ο μηχανισμός τιτλοποιήσεων (Πρόγραμμα «Ηρακλής»)
Η περίοδος μετά την οικονομική κρίση ανέδειξε το σημαντικότερο πρόβλημα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος: τον τεράστιο όγκο των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Ο όγκος αυτός προέκυψε όχι επειδή οι τράπεζες είχαν δημιουργήσει πολύπλοκα χρηματοπιστωτικά προϊόντα υψηλού κινδύνου, αλλά επειδή η πραγματική οικονομία έχασε μέσα σε λίγα χρόνια μεγάλο μέρος του εισοδήματός της και της παραγωγικής της βάσης.
Τα δάνεια έπαψαν να εξυπηρετούνται επειδή οι δανειολήπτες δεν είχαν πλέον τους πόρους να τα αποπληρώσουν, και όχι επειδή είχαν αναλάβει υπερβολικό χρηματοοικονομικό ρίσκο. Αυτή η μορφή κρίσης ήταν βαθύτερη από άλλες, καθώς δεν αφορούσε τεχνικές αστοχίες του τραπεζικού συστήματος αλλά τον κλονισμό του οικονομικού ιστού της χώρας.
Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια λειτούργησαν ως πολλαπλασιαστής αδυναμίας, επειδή μείωσαν δραστικά το υγιές ενεργητικό των τραπεζών και περιόρισαν την ικανότητά τους να χρηματοδοτήσουν την οικονομία. Οι υψηλές επισφάλειες επιβάρυναν τους δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας και αύξησαν το ρυθμιστικό κόστος λειτουργίας, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα οι τράπεζες να στρέψουν την προσοχή τους στη διάσωση των ισολογισμών τους και όχι στη στήριξη επενδύσεων. Η οικονομία προσπάθησε να ανακάμψει χωρίς τη συνηθισμένη τραπεζική ρευστότητα, οι επιχειρήσεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με δυσκολίες στις νέες χρηματοδοτήσεις, ενώ οι πολίτες αντιμετώπιζαν περιορισμούς ακόμη και για μικρά δάνεια.
Για να ανταποκριθεί σε αυτήν την κατάσταση, το τραπεζικό σύστημα χρησιμοποίησε σε εκτεταμένη κλίμακα τον μηχανισμό των τιτλοποιήσεων. Η τιτλοποίηση είναι τεχνική διαδικασία κατά την οποία οι τράπεζες μεταφέρουν τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια σε ειδικές εταιρείες, οι οποίες αναλαμβάνουν τη διαχείρισή τους. Με αυτόν τον τρόπο τα δάνεια παύουν να εμφανίζονται στους τραπεζικούς ισολογισμούς ως ενεργητικό υψηλού κινδύνου και οι τράπεζες αποκτούν χώρο για να ανασυνταχθούν. Η τιτλοποίηση δεν εξαφανίζει το χρέος, αλλά αλλάζει τον φορέα τον οποίο βαραίνει και επιτρέπει στις τράπεζες να αναπνεύσουν χρηματοοικονομικά.
Η ελληνική περίπτωση έχει ιδιαιτερότητες, επειδή οι τιτλοποιήσεις δεν αποτέλεσαν εργαλείο επενδυτικής κάλυψης, αλλά μέσο επανεκκίνησης του τραπεζικού συστήματος. Χωρίς αυτές, οι τράπεζες θα παρέμεναν εγκλωβισμένες σε έναν τεράστιο όγκο επισφαλειών, που θα τις καθιστούσε ανίκανες να χρηματοδοτήσουν την οικονομία. Η απομάκρυνση των μη εξυπηρετούμενων δανείων από τους ισολογισμούς τους δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τη σταθεροποίηση του συστήματος, αν και δεν έλυσε βέβαια τα προβλήματα των δανειοληπτών, οι οποίοι εξακολούθησαν να αντιμετωπίζουν τις υποχρεώσεις τους υπό νέο διαχειριστή.
Η διαδικασία αυτή είχε, όμως, συνέπειες. Η διαχείριση των δανείων μεταφέρθηκε σε ιδιωτικές εταιρείες που λειτουργούν με καθαρά κερδοσκοπικά κριτή ρια και όχι συνδυαστικά με κοινωνικές παραμέτρους. Η διαπραγμάτευση δεν γίνεται πλέον με τράπεζες που έχουν ιστορική σχέση με την αγορά και με τις επιχειρήσεις, αλλά με φορείς που στοχεύουν στην είσπραξη και στη βέλτιστη απόδοση των χαρτοφυλακίων τους. Αυτό δημιούργησε νέες εντάσεις, καθώς οι δανειολήπτες έπρεπε να αντιμετωπίσουν ένα σύστημα πιο άκαμπτο και λιγότερο τεχνοκρατικό.
Παρά τις δυσκολίες αυτές, ο μηχανισμός των τιτλοποιήσεων αποδείχθηκε αναγκαίος, καθώς απέτρεψε μια δεύτερη κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος. Αν οι τράπεζες είχαν αναγκαστεί να διατηρήσουν στους ισολογισμούς τους τον τεράστιο όγκο των μη εξυπηρετούμενων δανείων, δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και η ελληνική οικονομία θα παρέμενε σε συνθήκες ασφυκτικής έλλειψης ρευστότητας. Η τιτλοποίηση δημιούργησε ένα λογιστικό περιθώριο που έδωσε στις τράπεζες τη δυνατότητα να επανέλθουν σταδιακά στη βασική τους λειτουργία.
Ωστόσο, αυτή η επανεκκίνηση δεν συνοδεύτηκε από άμεση αναπτυξιακή ώθηση. Οι τράπεζες παρέμειναν προσεκτικές και επιφυλακτικές, προφανώς και κατόπιν οδηγιών των εποπτικών αρχών, προτιμώντας να σταθεροποιήσουν τη θέση τους παρά να αναλάβουν νέους κινδύνους. Η χρηματοδότηση επενδύσεων παρέμεινε χαμηλή και πολλές επιχειρήσεις αναγκάστηκαν να στηριχθούν σε ίδια κεφάλαια ή σε εναλλακτικές μορφές χρηματοδότησης. Το τραπεζικό σύστημα λειτούργησε κυρίως ως μηχανισμός διαχείρισης ρίσκου, και όχι ως μοχλός ανάπτυξης.
Το ζήτημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων αποκάλυψε ότι μια οικονομία δεν μπορεί να αναπτύσσεται σταθερά χωρίς παραγωγική βάση. Η πίστωση δεν αντικαθιστά την παραγωγικότητα και το τραπεζικό σύστημα δεν μπορεί να στηρίζεται σε μια οικονομία που δεν παράγει νέα αξία. Η εμπειρία των προηγούμενων δύο δεκαετιών έδειξε ότι η ανθεκτικότητα του χρηματοπιστωτικού τομέα εξαρτάται από τη δύναμη της πραγματικής οικονομίας, αλλά και ότι η ανάκαμψη απαιτεί συνδυασμό τραπεζικής σταθερότητας και επενδυτικής στρατηγικής.
Επομένως, η λύση δεν βρίσκεται μόνο στην τεχνική επεξεργασία των χρεών, αλλά στην ενίσχυση των τομέων που παράγουν αξία. Αν η οικονομία δημιουργήσει δυναμικούς κλάδους με εξαγωγική και τεχνολογική βάση, τότε το τραπεζικό σύστημα θα μπορεί να στηρίξει βιώσιμες επενδύσεις. Αν παραμείνει προσανα τολισμένο στον βραχυπρόθεσμο έλεγχο των ισολογισμών, η πίστωση θα παραμείνει περιορισμένη και η ανάπτυξη θα ξεκινά και θα σταματά με βάση εξωγενή γεγονότα.
Το δισεπίλυτο πρόβλημα των κόκκινων δανείων
Το πρόβλημα των κόκκινων δανείων αποτελεί μια από τις βαθύτερες και πιο επίμονες πληγές της ελληνικής οικονομίας. Η ιστορική του διαδρομή συμπυκνώνει τη σχέση της χώρας με την ύφεση, την κοινωνική συνοχή, την τραπεζική σταθερότητα, τη δυνατότητα επανεκκίνησης της παραγωγικής δραστηριότητας. Η συσσώρευση μη εξυπηρετούμενων δανείων δεν προέκυψε ξαφνικά, ούτε ήταν αποτέλεσμα κάποιας ιδιομορφίας στην ελληνική κουλτούρα πληρωμών. Αναδύθηκε μέσα από την πρωτοφανή κατάρρευση της οικονομίας μετά το 2010, την οξύτατη συρρίκνωση του εισοδήματος των νοικοκυριών, τη διάλυση των μικρών επιχειρήσεων, την αδυναμία εκατοντάδων χιλιάδων επαγγελματιών να εξυπηρετήσουν χρέη που είχαν δημιουργηθεί σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες.
Η ανατροπή της οικονομικής πραγματικότητας υπήρξε απότομη και βίαιη. Η χώρα έχασε κάτι περισσότερο από το ένα τέταρτο του ΑΕΠ της σε διάστημα ελάχιστων ετών και η ανεργία εκτινάχθηκε στα υψηλότερα επίπεδα της περιόδου της Μεταπολίτευσης. Πίσω από αυτούς τους αριθμούς υπήρχε μια αλυσίδα συνεπειών, που δεν περιοριζόταν μόνο στη μείωση της κατανάλωσης ή στη δυσλειτουργία του τραπεζικού συστήματος. Επηρέαζε άμεσα την ικανότητα εκατομμυρίων ανθρώπων να ανταποκριθούν σε δανειακές υποχρεώσεις οι οποίες είχαν καταστεί δυσανάλογες προς το νέο επίπεδο ζωής τους. Έτσι, το τραπεζικό χαρτοφυλάκιο γέμισε με μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα που ξεπέρασαν τα 100 δισ. ευρώ και αντιστοιχούσαν περίπου στο μισό των συνολικών χορηγήσεων.
Το πρόβλημα αφορούσε στεγαστικά δάνεια που είχαν δοθεί σε συνθήκες ομαλής ανάπτυξης, επιχειρηματικά δάνεια μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων που αποτελούσαν τον κορμό της πραγματικής παραγωγής, ακόμη και καταναλωτικά δάνεια τα οποία είχαν ληφθεί σε εποχή σταθερών εισοδημάτων. Η δραματική μεταβολή της οικονομικής ισορροπίας οδήγησε αναπόφευκτα σε αδυναμία εξυπηρέτησης.
Το καλοκαίρι του 2014 αποτέλεσε την κρίσιμη καμπή. Η χώρα βρέθηκε σε κατάσταση ακραίας αβεβαιότητας και το τραπεζικό σύστημα λειτουργούσε με περιορισμούς που δυσχέραιναν κάθε οικονομική δραστηριότητα. Εκείνη την περίοδο υπήρχε η δυνατότητα υιοθέτησης μιας συνολικής λύσης για το πρόβλημα των κόκκινων δανείων. Είχαν διατυπωθεί προτάσεις με τεχνική επάρκεια και με διεθνή παραδείγματα που έδειχναν ότι το πρόβλημα δεν ήταν ανυπέρβλητο. Ανάμεσά τους ξεχώριζε η πρόταση για το μοντέλο αγοράς και επαναμίσθωση της πρώτης κατοικίας, που είχε προταθεί τον Ιούλιο του 2014. Η λογική του ήταν απλή. Ένας ειδικός φορέας θα εξαγόραζε το ακίνητο σε λογική αξία, θα έκανε σημαντική επέκταση περιόδου του δανείου, η οικογένεια θα παρέμενε σε αυτό πληρώνοντας σταθερό μίσθωμα και διατηρώντας παράλληλα το δικαίωμα να το επαναγοράσει όταν θα σταθεροποιούνταν η οικονομική της κατάσταση.
Το μοντέλο αυτό θα προστάτευε την κατοικία, θα προσέφερε στις τράπεζες άμεση ρευστότητα και θα μείωνε την κοινωνική πίεση που αναπτυσσόταν γύρω από τους πλειστηριασμούς. Παρά τη λογικότητα της πρότασης, η Τρόικα την απέρριψε με επιχειρήματα που βασίζονταν στην έννοια του ηθικού κινδύνου και στην πεποίθηση ότι οποιαδήποτε προστασία της πρώτης κατοικίας θα ενθάρρυνε τη μη πληρωμή του δανείου. Η θέση αυτή δεν συνδεόταν με την πραγματικότητα της ελληνικής ύφεσης, αφού οι στρατηγικοί κακοπληρωτές αποτελούσαν πολύ μικρό τμήμα του προβλήματος και οι περισσότεροι δανειολήπτες είχαν χάσει με βίαιο τρόπο την οικονομική τους επιφάνεια. Παρ’ όλα αυτά, επικράτησε η αντί ληψη ότι η αυστηρή στάση θα λειτουργούσε παραδειγματικά και ότι η κοινωνία έπρεπε να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα, χωρίς μέριμνα για τις απώλειες που θα προέκυπταν.
Η στάση της Τράπεζας της Ελλάδος (ΤτΕ) συνέβαλε στην παγίωση αυτής της προσέγγισης. Αντί να επισημάνει τις μακροοικονομικές συνέπειες μιας τέτοιας πολιτικής που απέκλειε μεγάλα τμήματα της παραγωγικής βάσης από τη χρηματοδότηση, η ΤτΕ συντάχθηκε με τη γραμμή της Τρόικας, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για ταχεία εκκαθάριση μέσω πλειστηριασμών των μη εξυπηρετούμενων δανείων που αφορούσαν ακόμη και πρώτη κατοικία. Η θέση αυτή ενίσχυσε το στενό λογιστικό πνεύμα της στρατηγικής διαχείρισης, μη λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η συνολική εξυγίανση απαιτεί την επανένταξη των δανειοληπτών στην οικονομική ζωή, και όχι την οριστική τους περιθωριοποίηση. Έτσι, δημι ουργήθηκε ένα περιβάλλον στο οποίο η εκκαθάριση του τραπεζικού ισολογισμού επιλέχθηκε να γίνει με τιμωρητικό τρόπο και όχι συνδυάζοντας τη διατήρηση της κοινωνικής και παραγωγικής συνοχής. Και όμως, υπήρχαν προτάσεις και λύσεις που διευκόλυναν τους τραπεζικούς ισολογισμούς με παράλληλη αντιμετώπιση και του προβλήματος των δανειοληπτών.
Οι συνέπειες αυτής της στάσης υπήρξαν εξαιρετικά βαριές. Περίπου επτακόσιες χιλιάδες επαγγελματίες, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες και αυτοαπασχολούμενοι βρέθηκαν εκτός τραπεζικού συστήματος επειδή τα δάνειά τους έγιναν μη εξυπηρετούμενα εν μέσω ύφεσης. Ακόμη και μεγάλες τεχνικές εταιρείες είχαν υπερβεί τα όρια εξυπηρετησιμότητας εν μέσω ύφεσης. Τα χρέη τους προς τις τράπεζες ξεπέρασαν τα 100 δισ. ευρώ και αυτό σήμαινε ότι ένα τεράστιο ανθρώπινο και οικονομικό δυναμικό παρέμενε ανενεργό, αδύναμο να επενδύσει, να αναπτύξει δραστηριότητα ή να συμμετάσχει στον σχεδιασμό της ανάκαμψης. Το πρόβλημα δεν περιορίστηκε στον αποκλεισμό από τη χρηματοδότηση. Οδήγησε σε μαζική απώλεια περιουσίας, σε διάλυση μικρών επιχειρήσεων που αποτελούσαν την καρδιά της ελληνικής οικονομίας, καθώς και σε μακρά περίοδο προσωπικής και επαγγελματικής αβεβαιότητας για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες. Η χώρα έχασε έτσι ένα μεγάλο τμήμα της μεσαίας τάξης, η οποία επί δεκαετίες στήριζε την παραγωγή και την κατανάλωση, και παράλληλα είδε τον κοινωνικό της ιστό να οδηγείται σε εξασθένηση.
Η μεταφορά των κόκκινων δανείων σε εταιρείες διαχείρισης μέσω τιτλοποι ήσεων βελτίωσε τους τραπεζικούς δείκτες, αλλά δεν έλυσε το πρόβλημα στον πυρήνα του. Οι δανειολήπτες εξακολούθησαν να βρίσκονται σε κατάσταση ομηρίας, αυτήν τη φορά απέναντι σε φορείς με διαφορετικές προτεραιότητες και με μικρότερο ενδιαφέρον για την πολυπλοκότητα των κοινωνικών ισορροπιών. Πολλοί άνθρωποι παρέμειναν έτσι αποκλεισμένοι από το τραπεζικό σύστημα, χωρίς δυνατότητα να επανέλθουν στην οικονομική ζωή. Η οικονομία προχώ ρησε σε φάση ήπιας ανάκαμψης, αλλά χωρίς την ενεργό συμμετοχή αυτής της μεγάλης ομάδας παραγωγικών ανθρώπων. Έτσι, η χώρα εισήλθε σε έναν κύκλο ανάπτυξης που ήταν εκ των πραγμάτων αδύναμος και ευάλωτος.
Το δισεπίλυτο πρόβλημα των κόκκινων δανείων δεν ήταν πραγματικά ανυπέρβλητο. Θα μπορούσε να έχει αντιμετωπιστεί με πιο διορατική και ισορροπημένη στρατηγική, με λύσεις που θα προστάτευαν την κοινωνία χωρίς να υπονομεύουν τη λειτουργία των τραπεζών και με επιλογές που θα στήριζαν την παραγωγική βάση αντί να την αφήσουν να αποδιαρθρωθεί. Η απόρριψη κάθε σοβαρής πρότασης από το καλοκαίρι του 2014 και έπειτα δημιούργησε καθεστώς διαρκούς αβεβαιότητας και επέτρεψε την εδραίωση μιας λογικής τιμωρητικού χαρακτήρα. Η Ελλάδα πλήρωσε το τίμημα με τη συρρίκνωση της μεσαίας τάξης, με τη χαμηλή επενδυτική δυναμική, με την απώλεια πλούτου που επηρέασε την κοινωνική διαστρωμάτωση και με οικονομικό ιστό λιγότερο ζωντανό απ’ ό,τι αυτός θα μπορούσε να είναι.
Το πρόβλημα των κόκκινων δανείων παρέμεινε και μετά το 2020 ένα από τα κεντρικά εμπόδια για την πλήρη αποκατάσταση της οικονομικής σταθερότητας. ’ Δεν αφορά μόνο αριθμούς αλλά και το δικαίωμα μιας κοινωνίας να διατηρεί την αξιοπρέπειά της σε συνθήκες ύφεσης και ανατροπών. Η εμπειρία αυτών των ετών δείχνει ότι η επίλυση παρόμοιων προβλημάτων δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε λογιστικές ισορροπίες. Χρειάζεται αντίληψη του μεγέθους της κοινωνικής επίπτωσης, σεβασμός στην παραγωγική δύναμη των πολιτών, καθώς και πολιτική αποφασιστικότητα που να βλέπει πέρα από τα στενά όρια της εποπτικής τάξης πραγμάτων. Αν κάτι αποδείχθηκε στην ελληνική περίπτωση, είναι ότι μια οικονομία δεν θεραπεύεται όταν εγκαταλείπει ένα τόσο μεγάλο μέρος της στη σκιά. Μέχρι να αποκατασταθεί αυτή η ανισορροπία, το πρόβλημα θα παραμένει δισεπίλυτο. Όχι από τη φύση του, αλλά από την αδυναμία να ιδωθεί σε όλη την ανθρώπινη και παραγωγική του διάσταση.
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
