Οι πόλεμοι επιφέρουν αλλαγές στον εξωτερικό κόσμο, επιφέρουν όμως αλλαγές και στις συνειδήσεις. Και ο αποτυχημένος “πόλεμος επιλογής” του Ντόναλντ Τραμπ στον Περσικό Κόλπο, αναμένεται να έχει, πέραν των άλλων, μια σημαντική ιδεολογική επίπτωση – σχετικοποιώντας στα μάτια του διεθνούς και εγχώριου ακροατηρίου την “πρόσληψη ισχύος” των ΗΠΑ.
Όπως σημειώνει σε άρθρο του στο msn.com ο ιρανικής (ζωροαστρικής) καταγωγής εκτελεστικός αντιπρόεδρος του Quincy Institute της Ουάσιγκτον, Τρίτα Πάρσι, ο πόλεμος στην Ουκρανία διέλυσε μια βασική υπόθεση σχετικά με την κυριαρχία των μεγάλων δυνάμεων: ότι το μέγεθος και η στρατιωτική ισχύς είναι αρκετά για να επιβάλει κανείς τη θέλησή του. Η Ουκρανία έδειξε το αντίθετο. Με τη σωστή στρατηγική, γεωγραφία και αποφασιστικότητα, ένα ασθενέστερο κράτος μπορεί να επιβιώσει και να αμβλύνει (και σε βασικές πτυχές ακόμη και να νικήσει) έναν πολύ μεγαλύτερο και ισχυρότερο αντίπαλο.
Οι ΗΠΑ, συνεχίζει την σκέψη του ο Πάρσι, αντιμετωπίζουν τώρα έναν δυσάρεστο παραλληλισμό: Ο πόλεμος με το Ιράν εκθέτει παρόμοια όρια στην αμερικανική ισχύ.
Για δεκαετίες, η μεγάλη στρατηγική (grand strategy) των ΗΠΑ βασιζόταν στην πεποίθηση ότι οι απαράμιλλες στρατιωτικές δυνατότητες της Αμερικής της επέτρεπαν να διατηρήσει την παγκόσμια σταθερότητα και να διαμορφώσει τα αποτελέσματα σε ολόκληρες περιφέρειες.
Μετά τις αποτυχίες στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, και το χάος στο Ιράν, πολλοί Αμερικανοί έχουν καταλήξει σε ένα σκληρό συμπέρασμα: το κόστος αυτής της πρωτοκαθεδρίας δεν είναι πλέον βιώσιμο και δεν εξυπηρετεί πλέον τα συμφέροντά τους.
Μια στρατηγική που εξαρτάται από τη στρατιωτική κυριαρχία παντού, ανά πάσα στιγμή, αναπόφευκτα σημαίνει ότι βρίσκεσαι σε πόλεμο κάπου, όλη την ώρα.
Οι ατελείωτοι πόλεμοι της Αμερικής δεν είναι ατύχημα, είναι το προϊόν αυτής της προσέγγισης. Και αν υπάρχει ένα σπάνιο σημείο συμφωνίας σε μια ολοένα και πιο διχασμένη χώρα, είναι αυτό: Οι Αμερικανοί έχουν κουραστεί από τους πολέμους.
Ωστόσο, παρά το κουρασμένο από τον πόλεμο κοινό, την αυξανόμενη οικονομική πίεση και τους πολιτικούς που υπόσχονται να τερματίσουν τους ατελείωτους πολέμους, η αδράνεια (και τα ισχυρά οικονομικά συμφέροντα που συνδέονται με τον πόλεμο) έχουν ως επί το πλείστον διατηρήσει αυτή την προσέγγιση άθικτη.
Το ερώτημα που τίθεται τώρα είναι αν η κατάρρευση του Τραμπ στο Ιράν θα σπάσει τελικά αυτό το μοτίβο. Τα πρώτα σημάδια υποδηλώνουν ότι οι επιπτώσεις μπορεί να ξεπεράσουν ακόμη και εκείνες του πολέμου που επέλεξε ο Τζορτζ Μπους στο Ιράκ.
Οι ΗΠΑ κέρδισαν στην πραγματικότητα τον πόλεμο στο Ιράκ σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες. Η στρατιωτική τους κυριαρχία δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Αλλά έχασαν την ειρήνη, αποτυγχάνοντας να σταθεροποιήσουν τη χώρα μόλις ξέσπασε η εξέγερση.
Στο Ιράν, ωστόσο, οι ΗΠΑ δεν έχουν κερδίσει καν τη στρατιωτική φάση της σύγκρουσης, παρά το γεγονός ότι αντιμετωπίζουν μια πολύ πιο αδύναμη συμβατική δύναμη.
Το Ιράν έχει αξιοποιήσει τη γεωγραφία και τις ασύμμετρες τακτικές για να αμβλύνει την αμερικανική ισχύ και να προκαλέσει μια στρατηγική οπισθοδρόμηση. Ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι ότι οι αρχικοί ισχυρισμοί ότι οι αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ είχαν υποβαθμίσει σημαντικά τις δυνατότητες του Ιράν σε μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πυραύλους φαίνονται τώρα υπερβολικοί.
Το μάθημα είναι σαφές: ο έλεγχος των ουρανών δεν εγγυάται τον έλεγχο των αποτελεσμάτων και, χωρίς τη βούληση για ανάπτυξη χερσαίων δυνάμεων (χωρίς την ικανότητα μετατροπής της αεροπορικής ισχύος σε αποφασιστικά αποτελέσματα) η στρατιωτική ηγεμονία των ΗΠΑ αρχίζει να φαίνεται ολοένα και πιο κενή.
Εν τω μεταξύ, όπως έχουν επισημάνει ορισμένοι ειδικοί, παρόλο που ο πόλεμος στο Ιράκ τελικά απέτυχε, πέτυχε τον άμεσο στόχο του: την ανατροπή του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν. Στο Ιράν, φαίνεται να συνέβη το αντίθετο. Αντί να βλάψει το καθεστώς, ο πόλεμος πιθανότατα το ενίσχυσε και ενίσχυσε τον έλεγχο των σκληροπυρηνικών σε μια εποχή που φαίνονταν αποδυναμωμένοι από τις εγχώριες διαμαρτυρίες.
Ο Stephen Walt, καθηγητής του Χάρβαρντ, σημειώνει ότι ενώ ο πόλεμος στο Ιράκ αποσταθεροποίησε την περιοχή, οι παγκόσμιες επιπτώσεις του ήταν σχετικά περιορισμένες. Δεν προκάλεσε πετρελαϊκή κρίση, εκτεταμένες ελλείψεις τροφίμων ή σημαντικές διαταραχές στην αλυσίδα εφοδιασμού. Το Ιράν, αντίθετα, έχει ήδη προκαλέσει αναταραχή στις αγορές ενέργειας, οδηγώντας τις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου σε ιστορικά υψηλά και προκαλώντας ενεργειακές έκτακτες ανάγκες σε πολλές χώρες.
Μπορεί επίσης να έχει αναδιαμορφώσει ριζικά το γεωπολιτικό τοπίο του Περσικού Κόλπου για τα επόμενα χρόνια.
Η στρατιωτική πρωτοκαθεδρία για τις ΗΠΑ ήταν πάντα μια επιλογή, όχι μια αναγκαιότητα. Ο πόλεμος στο Ιράν υποδηλώνει ότι μπορεί να μην είναι πλέον καν βιώσιμη. Μια στρατηγική που βασίζεται στην κυριαρχία της κλιμάκωσης (escalation dominance) κλονίζεται όταν η ίδια η κλιμάκωση γίνεται πολύ επικίνδυνη για να χρησιμοποιηθεί. Μια στρατηγική που βασίζεται σε αποφασιστικές νίκες καταρρέει, όταν οι εχθροί μπορούν να πιέζουν συνεχώς σε αδιέξοδα.
Αυτό που προκύπτει αντ’ αυτού είναι αναμφισβήτητα ένα διαφορετικό είδος παγκόσμιας τάξης: μια τάξη που δεν ορίζεται από την κυριαρχία, αλλά από την αμοιβαία άρνηση. Σε αυτόν τον κόσμο, οι μεγάλες δυνάμεις δεν μπορούν απλώς να επιβάλουν τη θέλησή τους, και τα μικρότερα κράτη μπορούν να τους αντισταθούν με ανεκτό κόστος. Το αποτέλεσμα δεν είναι χάος, αλλά περιορισμός.
Το πιο πιθανό αποτέλεσμα της τρέχουσας αντιπαράθεσης ΗΠΑ-Ιράν δεν είναι ούτε μια συμφωνία ούτε μια επιστροφή σε ενεργό πόλεμο, αλλά μια παρατεταμένη, άβολη ισορροπία. Αυτό, επίσης, είναι σημάδι των καιρών.
Ο Λευκός Οίκος του Τραμπ μπορεί να αποχωρήσει από τις διαπραγματεύσεις, αλλά είναι απίθανο να εισέλθει ξανά σε έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας. Όχι επειδή οι ΗΠΑ δεν έχουν την ικανότητα, αλλά επειδή δεν έχουν τη στρατηγική ελευθερία να τη χρησιμοποιήσουν.
Για τις χώρες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την προστασία των ΗΠΑ, αυτό θα πρέπει να είναι ένα κάλεσμα αφύπνισης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συμμαχίες θα καταρρεύσουν, αλλά σημαίνει ότι θα αλλάξουν. Οι χώρες θα προστατευτούν περισσότερο, θα διαφοροποιήσουν τις σχέσεις ασφαλείας τους και θα δώσουν μεγαλύτερη έμφαση στις περιφερειακές ισορροπίες δυνάμεων, αντί να βασίζονται σε έναν μόνο εγγυητή.
Υπό αυτή την έννοια, το Ιράν δεν αποτελεί τόσο ρήξη όσο επιτάχυνση μιας τάσης που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Το Ιράκ και το Αφγανιστάν αποκάλυψαν τα όρια της δυτικής κατοχής και της αλλαγής καθεστώτος. Η Ουκρανία αποκάλυψε την ευαλωτότητα των μεγάλων συμβατικών δυνάμεων. Το Ιράν τώρα αποκαλύπτει τα όρια του ίδιου του στρατιωτικού καταναγκασμού.
Άλλες μικρότερες δυνάμεις δεν χρειάζονται μια ζωτική πλωτή οδό όπως το Στενό του Ορμούζ για να περιορίσουν αποτελεσματικά μια υπερδύναμη όπως το έκανε το Ιράν. Η διαμόρφωση του εδάφους και της γεωγραφίας, όπως στην Ουκρανία, είναι επαρκής. Εν ολίγοις: η στρατηγική του Ιράν μπορεί να αναπαραχθεί και αλλού.
Αυτές οι συγκρούσεις, συνολικά, υποδεικνύουν έναν πιο πολυπολικό κόσμο: όχι επειδή έχουν αναδυθεί νέες μεγάλες δυνάμεις, αλλά επειδή οι υπάρχουσες δεν μπορούν πλέον να κυριαρχούν όπως κάποτε.
Ο κίνδυνος για τις ΗΠΑ είναι ότι συνεχίζουν να ακολουθούν μια στρατηγική σχεδιασμένη για έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια. Το ίδιο ισχύει και για χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, που έχουν επιλέξει σε μεγάλο βαθμό να βασίζονται στην αμερικανική στρατιωτική κυριαρχία. Η αμερικανική ηγεμονία υποσχέθηκε έλεγχο, αλλά ο πόλεμος στο Ιράν αποκάλυψε τους περιορισμούς της αμερικανικής ισχύος.
Στο χάσμα μεταξύ υπόσχεσης και πραγματικότητας βρίσκεται το πιθανό τέλος μιας εποχής. Οι νικητές τελικά θα είναι αυτοί που θα προσαρμοστούν, καταλήγει ο Πάρσι.
Κ.Ρ.
