Τουλάχιστον πολιτικός σεισμός. Λίγες ημέρες πριν από τις περιφερειακές εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου στη Σαξονία-Άνχαλτ, η AfD καταγράφει ποσοστά που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζαν αδιανόητα για ένα γερμανικό κρατίδιο. Η τελευταία δημοσκόπηση της Forschungsgruppe Wahlen για το ZDF, που πραγματοποιήθηκε στις 25-27 Αυγούστου, δίνει στην AfD 40%, έναντι 23% για το CDU, 13% για την Αριστερά (Die Linke), 9% για το SPD και 6% για τους Πράσινους. FDP και BSW κινούνται μόλις στο 3%.
Η εικόνα δεν αποτελεί μεμονωμένη δημοσκοπική εξαίρεση. Οι τελευταίες μετρήσεις τοποθετούν σταθερά την AfD γύρω ή πάνω από το 40%, με την Infratest dimap να την καταγράφει στο 42% και το CDU στο 22%. Η διαφορά είναι εντυπωσιακή: η AfD βρίσκεται περίπου 17-20 μονάδες μπροστά από το CDU, το κόμμα που κυβερνά σήμερα στο κρατίδιο.
Από το 20,8% στο 40%
Το πραγματικό μέγεθος της πολιτικής μετατόπισης φαίνεται όταν συγκρίνει κανείς τα σημερινά ποσοστά με τις προηγούμενες εκλογές. Στις εκλογές του 2021 η AfD είχε λάβει 20,8%. Σήμερα, σύμφωνα με την τελευταία δημοσκόπηση, βρίσκεται στο 40%. Δηλαδή σχεδόν διπλασιάζει την εκλογική της δύναμη μέσα σε μία πενταετία. Την ίδια στιγμή, το CDU, που το 2021 είχε κερδίσει με 37,1%, κινείται σήμερα γύρω στο 23%. Αυτό δεν είναι απλώς μια αλλαγή στην κατάταξη των κομμάτων. Είναι αλλαγή στον ίδιο τον πολιτικό χάρτη της ανατολικής Γερμανίας.
Τι είναι αυτό που τροφοδοτεί την AfD;
Η Σαξονία-Άνχαλτ είναι ένα από τα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, με έντονα δημογραφικά και οικονομικά προβλήματα, γήρανση του πληθυσμού και περιοχές που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τις συνέπειες της μεταβιομηχανικής μετάβασης. Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα του ZDF, τα σημαντικότερα ζητήματα για τους ψηφοφόρους είναι η οικονομική κατάσταση, η ανεργία και η εκπαίδευση.
Η AfD, ωστόσο, έχει καταφέρει να συνδέσει αυτή τη δυσαρέσκεια με ένα ευρύτερο πολιτικό μήνυμα: σκληρότερη μεταναστευτική πολιτική, περιορισμό των πολιτικών για το κλίμα, εθνικιστική ρητορική και έντονη αμφισβήτηση των παραδοσιακών κομμάτων. Ο υποψήφιος της AfD για την πρωθυπουργία του κρατιδίου, Ulrich Siegmund, έχει εξελιχθεί σε κεντρικό πρόσωπο της προεκλογικής εκστρατείας. Η εικόνα που επιχειρεί να προβάλει είναι λιγότερο επιθετική από εκείνη άλλων στελεχών της AfD, χωρίς όμως να εγκαταλείπει τις βασικές θέσεις του κόμματος στο μεταναστευτικό, την ενεργειακή πολιτική και τον εθνικισμό.
“Firewall”: Το μεγάλο ερώτημα αρχίζει μετά την κάλπη
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν η AfD θα έρθει πρώτη. Με ποσοστό γύρω στο 40%, το πιθανότερο είναι ότι θα είναι μακράν η ισχυρότερη δύναμη στο νέο κοινοβούλιο.
Τα παραδοσιακά κόμματα στη Γερμανία διατηρούν τη λεγόμενη “Brandmauer”, το πολιτικό τείχος που αποκλείει συνεργασία με την AfD. Με τα σημερινά δεδομένα, μια κυβέρνηση χωρίς την AfD θα απαιτούσε συνεργασία πολλών κομμάτων. Η ίδια η δημοσκόπηση του ZDF δείχνει ότι, παρά την εκλογική της δυναμική, η AfD δεν έχει εξασφαλισμένη απόλυτη πλειοψηφία. Μια κυβέρνηση των CDU, Die Linke, SPD και Πρασίνων θα μπορούσε αριθμητικά να διαθέτει πλειοψηφία. Και εδώ βρίσκεται το παράδοξο: η AfD μπορεί να κερδίσει τις εκλογές χωρίς να μπορέσει να σχηματίσει κυβέρνηση.
Η κοινωνία δεν είναι τόσο ομοιογενής όσο δείχνει το 40%
Υπάρχει όμως μια ακόμη σημαντική παράμετρος. Στην ίδια έρευνα, όταν οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στον υποψήφιο του CDU Sven Schulze και τον Ulrich Siegmund της AfD, ο Schulze προηγείται με 48% έναντι 32%. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό: 54% δηλώνουν ότι θα έβλεπαν αρνητικά μια αυτοδύναμη κυβέρνηση της AfD, ενώ μόλις 30% την αντιμετωπίζουν θετικά. Σε ερώτηση για το ποια κυβέρνηση θα προτιμούσαν, το 50% επιλέγει κυβέρνηση υπό το CDU και το 35% κυβέρνηση υπό την AfD. Άρα το 40% της AfD δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το 40% των κατοίκων θέλει τον Siegmund πρωθυπουργό.
Σημαίνει όμως κάτι εξίσου σημαντικό: ένα τεράστιο τμήμα του εκλογικού σώματος έχει εγκαταλείψει τα παραδοσιακά κόμματα και επιλέγει την ακροδεξιά ως όχημα διαμαρτυρίας, πολιτικής αλλαγής ή ιδεολογικής ταύτισης.
Και το “νεοναζιστικό” στοιχείο;
Πρόκειται για κόμμα της γερμανικής ακροδεξιάς, το οποίο έχει βρεθεί υπό στενή παρακολούθηση και κριτική για εξτρεμιστικές τάσεις και για σχέσεις στελεχών του με πρόσωπα και κύκλους της άκρας δεξιάς. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε ψηφοφόρος της AfD είναι νεοναζί. Η εκλογική της άνοδος είναι πολύ ευρύτερο φαινόμενο και περιλαμβάνει ανθρώπους που εκφράζουν οργή για τη μετανάστευση, την οικονομία, την πολιτική των παραδοσιακών κομμάτων ή την αίσθηση ότι η ανατολική Γερμανία παραμένει στο περιθώριο. Ακριβώς γι’ αυτό η περίπτωση της Σαξονίας-Άνχαλτ είναι τόσο σημαντική.
Ένα πιθανό ιστορικό προηγούμενο
Εάν τα δημοσκοπικά δεδομένα επιβεβαιωθούν στην κάλπη, η Σαξονία-Άνχαλτ μπορεί να βρεθεί μπροστά σε μια πρωτοφανή μεταπολεμική κατάσταση: την πιθανότητα η AfD να αναδειχθεί όχι απλώς πρώτο κόμμα, αλλά να διεκδικήσει για πρώτη φορά σε γερμανικό κρατίδιο την ηγεσία της κυβέρνησης. Η ίδια η AfD αντιμετωπίζει την εκλογή ως πιθανό εφαλτήριο για την εθνική της άνοδο. To Reuters σημειώνει ότι το κόμμα βλέπει τη Σαξονία-Άνχαλτ ως πρώτο βήμα προς την προσπάθεια κατάκτησης κυβερνητικής εξουσίας σε ομοσπονδιακό επίπεδο. Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα.
Δεν πρόκειται μόνο για μια εκλογή σε ένα κρατίδιο περίπου 2,1 εκατομμυρίων κατοίκων. Πρόκειται για τεστ αντοχής της “Brandmauer”, για το μέλλον της γερμανικής Κεντροδεξιάς και για το κατά πόσο η AfD μπορεί να μετατραπεί από κόμμα διαμαρτυρίας σε κόμμα εξουσίας. Αν η AfD καταφέρει να μετατρέψει το δημοσκοπικό 40% σε εκλογικό αποτέλεσμα, το μήνυμα προς το Βερολίνο θα είναι δύσκολο να αγνοηθεί: η γερμανική ακροδεξιά δεν βρίσκεται πλέον στην περιφέρεια της πολιτικής ζωής. Βρίσκεται στην πρώτη θέση. Και η επόμενη μάχη δεν θα είναι για το αν μπορεί να κερδίσει εκλογές. Θα είναι για το αν μπορεί να κυβερνήσει.
