Η τελευταία Έρευνα Τραπεζικών Χορηγήσεων της Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα για το τέταρτο τρίμηνο του 2025 βάζει σε μια πρόταση τη νέα πραγματικότητα: οι τράπεζες γίνονται πιο επιλεκτικές εκεί που “πονάνε” τα ρίσκα (επιχειρήσεις και καταναλωτική πίστη), αλλά δεν σκοτώνουν ακόμη τη στεγαστική πίστη, όπου η ζήτηση δείχνει αντοχές.
Πίσω από τους δείκτες, η εικόνα δεν είναι “credit crunch” με τη στενή έννοια. Είναι κάτι πιο ύπουλο και πιο σύγχρονο: de-risking. Δηλαδή, οι τράπεζες δεν κλείνουν την πόρτα σε όλους· απλώς ανεβάζουν το ύψος του πήχη, ζητούν καλύτερα προφίλ, σφιχτότερες εξασφαλίσεις, πιο “καθαρούς” ισολογισμούς και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα σε μια περίοδο που η αβεβαιότητα επιστρέφει από πολλές πλευρές.
Οι αριθμοί που ξεχωρίζουν στο τέταρτο τρίμηνο
Στα εταιρικά δάνεια, οι τράπεζες της Ευρωζώνης ανέφεραν καθαρή σύσφιγξη των κριτηρίων (net) κατά 7%. Είναι κίνηση που ήρθε πιο “επιθετικά” απ’ όσο περίμενε η αγορά και αποτυπώνει αυξημένη νευρικότητα για το ρίσκο.
Η ζήτηση για δάνεια/πιστωτικές γραμμές προς επιχειρήσεις ανέβηκε οριακά (net +3%) και αυτό έχει σημασία: το πρόβλημα δεν είναι ότι “δεν θέλουν” όλες οι επιχειρήσεις να δανειστούν. Το πρόβλημα είναι ότι δανείζονται σε περιβάλλον αυστηρότερων φίλτρων, άρα η πρόσβαση γίνεται πιο άνιση.
Στα στεγαστικά, καταγράφηκε μικρή χαλάρωση κριτηρίων (net -2%) και η ζήτηση παρέμεινε θετική (net +9%). Με απλά λόγια, η αγορά κατοικίας συνεχίζει να κρατάει τη “θερμοκρασία” της ζήτησης, ακόμη κι αν τα νοικοκυριά πιέζονται από το κόστος ζωής.
Στην καταναλωτική πίστη, η εικόνα είναι πιο βαριά: περαιτέρω σύσφιγξη κριτηρίων (net +6%) και μικρή πτώση ζήτησης (net -2%). Εδώ ο συνδυασμός χαμηλής εμπιστοσύνης και αυξημένων risk filters δουλεύει σαν διπλό φρένο.
Γιατί σφίγγουν οι τράπεζες: δεν είναι τα επιτόκια, είναι το ρίσκο
Η έρευνα δείχνει καθαρά ότι ο βασικός μηχανισμός πίσω από τη σύσφιγξη στα εταιρικά δάνεια είναι οι αντιλήψεις κινδύνου: επιδείνωση/αβεβαιότητα για το οικονομικό περιβάλλον και χαμηλότερη ανοχή ρίσκου από τις τράπεζες. Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί ακόμη κι όταν το κόστος χρήματος σταθεροποιείται, η πιστωτική συμπεριφορά μπορεί να γίνεται πιο συντηρητική όταν οι διοικήσεις βλέπουν μπροστά τους “ομίχλη”.
Η “ομίχλη” δεν είναι αφηρημένη. Μπαίνει πια επίσημα στο ερωτηματολόγιο και με ειδική ενότητα για αλλαγές στην εμπορική πολιτική και σχετική αβεβαιότητα, όπου σχεδόν οι μισές τράπεζες τη θεωρούν σημαντική έκθεση. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με τις ίδιες τις τράπεζες, είναι κυρίως μείωση risk tolerance, σύσφιγξη κριτηρίων και αποδυνάμωση της ζήτησης για εταιρικά δάνεια.
Οι όροι δανεισμού “σκληραίνουν” και το βλέπεις στις απορρίψεις
Δεν αλλάζουν μόνο τα κριτήρια· αλλάζουν και τα “ψιλά γράμματα”. Στο τέταρτο τρίμηνο, οι συνολικοί όροι και προϋποθέσεις (terms and conditions) σφίγγουν για επιχειρήσεις και καταναλωτική πίστη, ενώ χαλαρώνουν για στεγαστικά.
Το πιο απτό σημάδι αυτής της αυστηροποίησης είναι ότι οι τράπεζες αναφέρουν αύξηση στο ποσοστό απορρίψεων αιτήσεων για επιχειρηματικά δάνεια και για καταναλωτική πίστη (και σταθερότητα στα στεγαστικά). Όταν ανεβαίνουν οι απορρίψεις, το μήνυμα είναι ότι το credit γίνεται πιο “διαγωνιστικό”: περισσότεροι υποψήφιοι, λιγότεροι τελικοί νικητές.
Σε πιο τεχνικό επίπεδο, καταγράφεται ότι οι όροι στα νέα εταιρικά δάνεια έσφιξαν για πρώτη φορά μετά το 2023, με αναφορές σε πιο αυστηρές εξασφαλίσεις και λοιπούς όρους (μέγεθος δανείου, διάρκεια, covenants), ενώ στο υπόβαθρο υπήρξε και επίδραση από την κίνηση των risk-free αποδόσεων προς το τέλος του 2025.
Ποιες οικονομίες “τράβηξαν” το τιμόνι και ποιες κράτησαν στάση αναμονής
Στις μεγάλες οικονομίες της Ευρωζώνης, η σύσφιγξη στα εταιρικά κριτήρια προήλθε κυρίως από Γερμανία και Γαλλία, ενώ τα κριτήρια έμειναν συνολικά αμετάβλητα σε Ισπανία και Ιταλία.
Στα στεγαστικά, το μίγμα ήταν πιο ανομοιόμορφο (και εκεί φαίνεται η σημασία του ανταγωνισμού): η χαλάρωση σε επίπεδο Ευρωζώνης ήρθε με τοπικές διαφοροποιήσεις, ενώ η καταναλωτική πίστη συνέχισε να “μαζεύεται” με οδηγό τον συντηρητισμό και τις αντιλήψεις κινδύνου.
Κλάδοι υπό πίεση: εκεί που οι τράπεζες δεν θέλουν να αυξήσουν έκθεση
Η έρευνα καταγράφει ότι στο δεύτερο μισό του 2025 τα κριτήρια σφίχτηκαν σε συγκεκριμένους κλάδους: κατασκευές, χονδρικό/λιανικό εμπόριο, ενεργοβόρα βιομηχανία και εμπορικά ακίνητα (CRE), με την ισχυρότερη σύσφιγξη να εμφανίζεται στη βιομηχανία οχημάτων.
Αυτό δεν είναι απλή στατιστική παρατήρηση. Είναι χάρτης ρίσκου: κλάδοι με υψηλή κυκλικότητα, πίεση κόστους, ή ευαισθησία στη ζήτηση και στις διεθνείς ροές εμπορίου, μπαίνουν πρώτοι στο μικροσκόπιο. Και όταν μπαίνουν στο μικροσκόπιο, συνήθως ακολουθούν: υψηλότερα spreads, περισσότερες εξασφαλίσεις, πιο αυστηρά covenant packages και λιγότερη ανοχή σε “αδύναμες” ταμειακές ροές.
Τι σημαίνει για τις ελληνικές τράπεζες και την αγορά
Για την Ελλάδα, η ανάγνωση έχει δύο επίπεδα.
Το πρώτο είναι το καθαρά τραπεζικό: όταν η Ευρωζώνη γυρίζει σε risk-off συμπεριφορά στα εταιρικά, αυτό λειτουργεί σαν “ομπρέλα πολιτικής” για πιο σφιχτές πρακτικές και εδώ. Όχι απαραίτητα επειδή οι ελληνικές τράπεζες έχουν το ίδιο πρόβλημα, αλλά επειδή το πλαίσιο εποπτείας, τα μοντέλα πιστωτικού κινδύνου και η στάθμιση κινδύνων γίνονται πιο αυστηρά σε περιβάλλον διεθνούς αβεβαιότητας. Η ίδια η έρευνα δείχνει ότι νέες ρυθμιστικές/εποπτικές ενέργειες συνδέονται με καθαρή αύξηση κεφαλαίων και ρευστότητας και ταυτόχρονα σφιχτότερη επίδραση στα κριτήρια χορηγήσεων, κάτι που μεταφράζεται σε πιο “πειθαρχημένη” πίστωση.
Το δεύτερο επίπεδο είναι μακροοικονομικό: η μικρή άνοδος ζήτησης εταιρικών δανείων στην Ευρωζώνη εξηγείται κυρίως από κεφάλαιο κίνησης/αποθέματα και άλλες χρηματοδοτικές ανάγκες, ενώ οι επενδύσεις παγίου κεφαλαίου δεν έδωσαν καθαρή ώθηση. Αυτό είναι προειδοποίηση για όλους: αν το credit κινείται περισσότερο για “συντήρηση” και λιγότερο για “επένδυση”, τότε ο ρυθμός ανάπτυξης γίνεται πιο ευάλωτος σε εξωτερικά σοκ. Στην ελληνική οικονομία, όπου οι επενδύσεις είναι κομβικές για παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα, η ποιότητα της πίστωσης (πού πάει και με τι όρους) μετράει όσο και η ποσότητά της.
Το επόμενο τρίμηνο: περισσότερη επιλεκτικότητα, όχι απαραίτητα λιγότερα δάνεια
Οι προσδοκίες των τραπεζών για το πρώτο τρίμηνο του 2026 δείχνουν συνέχεια της τάσης: περαιτέρω σύσφιγξη στα εταιρικά (net +6%), ήπια σύσφιγξη στα στεγαστικά (net +3%) και πιο έντονη σύσφιγξη στην καταναλωτική πίστη (net +9%).
Αν έπρεπε να συμπυκνωθεί το σήμα για τις τράπεζες και τις επιχειρήσεις, θα ήταν το εξής: η πίστωση υπάρχει, αλλά γίνεται πιο “ακριβή” σε όρους απαιτήσεων. Για τις υγιείς επιχειρήσεις, αυτό σημαίνει ότι θα συνεχίσουν να βρίσκουν χρηματοδότηση, αλλά με περισσότερη τεκμηρίωση, μεγαλύτερη έμφαση σε cash flows και σαφέστερες δικλίδες κινδύνου. Για τις οριακές περιπτώσεις, σημαίνει ότι η αγορά θα είναι λιγότερο φιλόξενη — και αυτό είναι που τελικά διαμορφώνει τον κύκλο.
