Δεν είναι πια απλώς μια ενεργειακή κρίση. Κάτι περισσότερο από έναν μήνα μετά την έκρηξη του πολέμου στο Ιράν, το σοκ στο πετρέλαιο διαχέεται με τέτοια ταχύτητα και ένταση στην παγκόσμια οικονομία, ώστε μετατρέπεται σε κρίση των πάντων.
Η σχεδόν πλήρης παράλυση των ροών από τα Στενά του Ορμούζ δεν ανεβάζει μόνο τις τιμές στα καύσιμα — διαταράσσει αλυσίδες παραγωγής, προκαλεί ελλείψεις σε βασικά υλικά και απειλεί να συμπιέσει ταυτόχρονα ανάπτυξη και κατανάλωση.
Και όσο τα αποθέματα που βρίσκονταν ήδη καθ’ οδόν πριν από τον πόλεμο εξαντλούνται, τόσο ενισχύεται ο φόβος ότι η παγκόσμια οικονομία πλησιάζει ένα σημείο καμπής που θυμίζει επικίνδυνα τη δεκαετία του 1970.
Όταν το σοκ ξεφεύγει από την ενέργεια
Το πετρέλαιο δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα. Είναι η βάση σχεδόν κάθε σύγχρονης παραγωγής. Και αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί η κρίση ξεφεύγει τόσο γρήγορα από τα διυλιστήρια και τα πρατήρια καυσίμων και εισβάλλει στην καθημερινότητα.
Η έλλειψη πρώτων υλών που προέρχονται από το πετρέλαιο αρχίζει να δημιουργεί αλυσιδωτές επιπτώσεις: πλαστικά γίνονται δυσεύρετα, οι τιμές συσκευασίας εκτοξεύονται, ακόμη και κρίσιμα ιατρικά υλικά τίθενται υπό πίεση.
Σε ορισμένες χώρες της Ασίας, που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του σοκ, οι ελλείψεις έχουν ήδη αρχίσει να αλλάζουν τη συμπεριφορά κυβερνήσεων και πολιτών — από περιορισμούς στη χρήση πλαστικών μέχρι ανησυχίες για τη συνέχιση θεραπειών που εξαρτώνται από πετροχημικά προϊόντα.
Η μετάδοση της κρίσης είναι σχεδόν στιγμιαία: από το πετρέλαιο στα πετροχημικά και από εκεί σε ολόκληρη την οικονομία.
Η αόρατη κρίση: οι πρώτες ύλες που δεν αντικαθίστανται
Πίσω από την εκτίναξη των τιμών, υπάρχει ένα βαθύτερο πρόβλημα: η έλλειψη υλικών όπως η νάφθα — βασική πρώτη ύλη για την παραγωγή πλαστικών και συνθετικών προϊόντων.
Σε αντίθεση με το αργό πετρέλαιο, δεν υπάρχουν επαρκή στρατηγικά αποθέματα, ούτε εύκολες εναλλακτικές.
Αυτό σημαίνει ότι η πίεση μεταφέρεται κατευθείαν στη βιομηχανία. Εργοστάσια περιορίζουν την παραγωγή, εταιρείες δηλώνουν αδυναμία εκπλήρωσης συμβολαίων, ενώ το κόστος μετακυλίεται σταδιακά σε όλο το φάσμα των προϊόντων — από τρόφιμα μέχρι ηλεκτρονικά.
Δεν πρόκειται για μια κρίση τιμών. Πρόκειται για κρίση διαθεσιμότητας.
Ένα ντόμινο που κινείται από την Ασία προς τη Δύση
Όπως σχεδόν σε κάθε μεγάλη διαταραχή της παγκόσμιας οικονομίας, η Ασία είναι η πρώτη που αισθάνεται το πλήγμα — και αυτό που συμβαίνει εκεί λειτουργεί ως προειδοποίηση για το τι έρχεται.
Καθώς τα τελευταία φορτία ενέργειας που είχαν ξεκινήσει πριν από τον πόλεμο φτάνουν στους προορισμούς τους, το πραγματικό κενό αρχίζει τώρα να αποκαλύπτεται. Οι αναλυτές μιλούν για μια «διαδοχική κρίση» που μετακινείται γεωγραφικά, πλήττοντας σταδιακά την Ευρώπη και στη συνέχεια τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έχει ήδη προειδοποιήσει ότι το αποτέλεσμα αυτού του συνδυασμού — ακριβή ενέργεια, ελλείψεις και πίεση στις εφοδιαστικές αλυσίδες — θα είναι αναπόφευκτα υψηλότερος πληθωρισμός και χαμηλότερη ανάπτυξη.
Σενάρια που επιστρέφουν από το παρελθόν
Η σοβαρότητα της κατάστασης αποτυπώνεται και στο γεγονός ότι κυβερνήσεις εξετάζουν μέτρα που μέχρι πρόσφατα θα θεωρούνταν αδιανόητα.
Στις Φιλιππίνες έχει κηρυχθεί εθνική ενεργειακή έκτακτη ανάγκη, με μέτρα εξοικονόμησης καυσίμων, τετραήμερη εργασία και περιορισμούς στη χρήση ενέργειας, ενώ εξετάζονται ακόμη και σενάρια δελτίου καθώς τα αποθέματα πιέζονται επικίνδυνα.
Την ίδια στιγμή, χώρες όπως η Ινδονησία και η Ινδία έχουν ήδη προχωρήσει σε μορφές δελτίου καυσίμων και ανακατεύθυνση ενεργειακών πόρων προς κρίσιμους τομείς, ενώ αλλού επιβάλλονται περιορισμοί στην κυκλοφορία, μειωμένες εργάσιμες εβδομάδες και μέτρα εξαναγκαστικής εξοικονόμησης.
Στην Ευρώπη, η Κομισιόν προετοιμάζεται για ένα παρατεταμένο σοκ και αφήνει ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο δελτίου καυσίμων. Παράλληλα Γερμανία, Αυστρία, Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία ζητούν την επιβολή φόρου στα υπερκέρδη των ενεργειακών επιχειρήσεων.
Δεν πρόκειται απλώς για μια προσωρινή αναταραχή. Είναι μια κρίση που αρχίζει να αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας οικονομιών και κοινωνιών.
Οι ιστορικές αναλογίες επιστρέφουν με επιμονή. Στη δεκαετία του 1970, τα πετρελαϊκά σοκ οδήγησαν σε εκτίναξη του πληθωρισμού, βαθιά ύφεση και πολιτικές ανακατατάξεις που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή.
Σήμερα, οι ομοιότητες είναι εμφανείς — αλλά υπάρχουν και κρίσιμες διαφορές. Η εξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από πολύπλοκες και αλληλένδετες αλυσίδες εφοδιασμού είναι πολύ μεγαλύτερη, γεγονός που καθιστά τη μετάδοση του σοκ πιο γρήγορη και πιο εκτεταμένη.
Ο επικεφαλής του Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας, Φατίχ Μπιρόλ, μιλά ήδη για τη μεγαλύτερη απειλή ενεργειακής ασφάλειας στην ιστορία. Και αυτό δεν αφορά μόνο την ενέργεια — αφορά τη λειτουργία ολόκληρης της παγκόσμιας οικονομίας.
Στασιμοπληθωρισμός: η λέξη που επιστρέφει
Το πιο ανησυχητικό σενάριο αρχίζει να παίρνει μορφή: ένας κόσμος όπου οι τιμές ανεβαίνουν, αλλά η ανάπτυξη επιβραδύνεται.
Οι επιχειρήσεις περιορίζουν την παραγωγή ή αναβάλλουν επενδύσεις. Οι καταναλωτές βλέπουν το κόστος ζωής να αυξάνεται παντού — από την ενέργεια μέχρι τα βασικά αγαθά. Και οι κυβερνήσεις βρίσκονται με ολοένα λιγότερα εργαλεία για να απορροφήσουν το σοκ.
Αυτός ο συνδυασμός έχει όνομα: στασιμοπληθωρισμός. Και είναι ακριβώς αυτό που σημάδεψε τη δεκαετία του ’70.
Η άλλη πλευρά της κρίσης
Κι όμως, μέσα σε αυτή την αναταραχή, διαφαίνεται και μια επιτάχυνση. Η ενεργειακή κρίση λειτουργεί ως καταλύτης για τη μετάβαση σε εναλλακτικές μορφές ενέργειας.
Η ζήτηση για ηλεκτρικά οχήματα, ηλιακά συστήματα και τεχνολογίες αποθήκευσης αυξάνεται αισθητά, καθώς χώρες και καταναλωτές αναζητούν τρόπους να μειώσουν την εξάρτησή τους από τα ορυκτά καύσιμα.
Σε αντίθεση με τα ’70s, αυτή τη φορά υπάρχει διέξοδος. Αλλά δεν είναι άμεση, ούτε χωρίς κόστος.
Το κρίσιμο ερώτημα
Το ερώτημα δεν είναι αν η κρίση θα βαθύνει. Τα δεδομένα δείχνουν ότι ήδη το κάνει.
Το ερώτημα είναι αν η παγκόσμια οικονομία μπορεί να αντέξει μια κρίση που δεν περιορίζεται σε έναν κλάδο, αλλά διαπερνά τα πάντα — από την ενέργεια μέχρι την τροφή, από τη βιομηχανία μέχρι την καθημερινότητα. Γιατί αυτή τη φορά, δεν πρόκειται απλώς για μια πετρελαϊκή κρίση. Είναι μια κρίση που αγγίζει τα πάντα.
