Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις αποτελούν διαχρονικά ένα από τα πλέον σύνθετα και ευαίσθητα πεδία της εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής της Ελλάδας. Η διαχείρισή τους δεν υπήρξε ποτέ ζήτημα απλής διπλωματικής τακτικής, αλλά βαθιά στρατηγική επιλογή που επηρεάζει τη συνολική γεωπολιτική θέση της χώρας απέναντι σε μια αναθεωρητική και κατά καιρούς επιθετικής Τουρκίας.
Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος, Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος
Στη σημερινή συγκυρία, η ελληνική πολιτική ηγεσία φαίνεται να διαμορφώνει ένα νέο μοντέλο διαχείρισης των διμερών της σχέσεων με την Τουρκία, το οποίο στηρίζεται στον συνδυασμό ενεργού διαλόγου και αξιόπιστης αποτροπής, διασφαλίζοντας ότι η Ελλάδα εισέρχεται στον διάλογο από θέση ισχύος και στρατηγικής αυτοπεποίθησης.
Η επιλογή αυτή έχει δεχθεί έντονη κριτική από πολιτικές δυνάμεις και δημόσιες φωνές που θεωρούν ότι ο διάλογος με την Τουρκία οδηγεί σε υποχωρητικότητα ή δημιουργεί συνθήκες εφησυχασμού και ενδοτισμού.
Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση όταν καταφέρνει να συνδυάζει τη διπλωματική κινητικότητα με την ενίσχυση της αποτρεπτικής της ισχύος.
Γιατί η Τουρκία αντιλαμβάνεται τις διεθνείς σχέσεις μόνο από την οπτική της ισχύος και διαπραγματεύεται διαφορετικά με έναν αδύναμο παίκτη απ’ ότι με έναν ισχυρό. Γι’ αυτό, ο συνδυασμός διαλόγου και αποτροπής δεν είναι επιλογή τακτικής, αλλά στρατηγική αναγκαιότητα.
Υπό το πλαίσιο αυτό, ο ελληνοτουρκικός διάλογος δεν αποτελεί ούτε ένδειξη αδυναμίας ούτε παραχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αντιθέτως, αποτελεί εργαλείο διαχείρισης κρίσεων και περιορισμού της πιθανότητας στρατιωτικής κλιμάκωσης σε μια από τις πλέον στρατιωτικοποιημένες και ασταθείς περιοχές της Ευρώπης και της Νοτιοανατολικής Μεσογείου.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών έχει δείξει ότι οι περίοδοι πλήρους διακοπής επικοινωνίας συνοδεύονται συνήθως από αύξηση της έντασης και πολλαπλασιασμό των επεισοδίων. Αντίθετα, η ύπαρξη διαύλων επικοινωνίας συμβάλλει στη δημιουργία μηχανισμών αποκλιμάκωσης και ενίσχυσης της προβλεψιμότητας στις διμερείς σχέσεις.
Η ελληνική πλευρά, μέσα από τη σταθερή προσήλωσή της στο Διεθνές Δίκαιο και στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών αξιών, επιδιώκει να μεταφέρει τη συζήτηση σε θεσμικό και νομικό επίπεδο.
Με τον τρόπο αυτό αποφεύγει την παγίδα της διμερούς αντιπαράθεσης ισχύος, στην οποία η Τουρκία συχνά επιδιώκει να μετατοπίσει το πεδίο.
Μια στρατηγική που η Τουρκία ακολουθεί εδώ και πολλά χρόνια, επιδιώκοντας, μετά τη λήξη ενός θερμού επεισοδίου στο Αιγαίο, να σύρει την Ελλάδα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, ώστε να δεχθεί τα τετελεσμένα της από θέση ισχύος και να εξυπηρετήσει τον στόχο της υψηλής στρατηγικής της, για αναθεώρηση του νομικού καθεστώτος στο Αιγαίο και αλλαγή του status quo.
Τα έως τώρα γεγονότα, αποδεικνύουν ότι η Ελλάδα, συνδυάζοντας διάλογο και αποτροπή, ακυρώνει την εν λόγω στρατηγική της Τουρκίας και εισέρχεται στις διαπραγματεύσεις από θέση ισχύος, περιορίζοντας δραστικά τις δυνατότητες μονομερών αξιώσεων.
Ωστόσο, θα πρέπει να γίνει κατανοητό, ότι ο διάλογος δεν μπορεί να είναι αποτελεσματικός χωρίς ισχυρή αποτρεπτική βάση.
Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έχει επενδύσει σημαντικά στην ενίσχυση της αποτρεπτικής της ισχύος, με απώτερη στόχευσή της όχι τη δημιουργία κλίματος στρατιωτικής αντιπαράθεσης, αλλά τη διασφάλιση ότι κάθε διαπραγμάτευση θα πραγματοποιείται υπό συνθήκες ισορροπίας ισχύος.
Όπως είναι γνωστό, στη στρατηγική θεωρία, η αποτροπή λειτουργεί ως παράγοντας σταθερότητας όταν καθιστά σαφές, ότι το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας του αντιπάλου θα είναι δυσανάλογα υψηλό.
Η ελληνική στρατηγική, επομένως, δεν βασίζεται σε μονοδιάστατες επιλογές.
Δεν πρόκειται για δίλημμα μεταξύ διαλόγου ή αποτροπής, αλλά για συμπληρωματικά εργαλεία μιας ολοκληρωμένης εθνικής στρατηγικής.
Συγκεκριμένα, η πολιτική των «ήρεμων νερών» έχει συχνά παρουσιαστεί ως πολιτική κατευνασμού και υποχωρητικότητας έναντι του τουρκικού αναθεωρητισμού.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια στρατηγική που δημιουργεί σταθερό περιβάλλον ασφαλείας, μέσα στο οποίο η Ελλάδα μπορεί να ενισχύει την οικονομική της ανάπτυξη, να προσελκύει επενδύσεις και να ενισχύει τη διεθνή της θέση.
Η στρατηγική αυτή δεν παραβλέπει ούτε ακυρώνει τις διαφορές με την Τουρκία ούτε υποτιμά τις προκλήσεις που παραμένουν. Αντίθετα, επιδιώκει να αποτρέψει την ανεξέλεγκτη κλιμάκωση, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές γεωπολιτικές και οικονομικές συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή.
Επίσης, η στρατηγική αυτή, εξασφαλίζοντας ισορροπία ισχύος και μειώνοντας τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης, ενισχύει ταυτόχρονα και τη διεθνή αξιοπιστία της Ελλάδας ως δύναμης σταθερότητας και υπευθυνότητας.
Αυτό αυξάνει τη διπλωματική της επιρροή, διευκολύνει τη διαμόρφωση συμμαχιών και καθιστά τις ελληνικές θέσεις πιο αποτελεσματικές στο πλαίσιο των διεθνών θεσμών.
Θα πρέπει να επισημανθεί επίσης, ότι η ελληνική πολιτική δεν είναι πολιτική άνευ όρων διαλόγου.
Υπάρχουν σαφείς κόκκινες γραμμές που αφορούν την εθνική κυριαρχία, το διεθνές δίκαιο της θάλασσας και το νομικό καθεστώς των νησιών.
Όπως τόνισε και ο Πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης στην τελευταία συνάντησή του με τον κ. Ερντογάν στην Άγκυρα, ο διάλογος μπορεί να αφορά μόνο ζητήματα που αναγνωρίζονται από το διεθνές δίκαιο ως διαφορές προς επίλυση.
Επίσης, από την ελληνική διπλωματία έχει γίνει σαφές, ότι η Ελλάδα δεν αποδέχεται συζητήσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση κυριαρχικά δικαιώματα ή επιχειρούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα.
Η σαφής αυτή τοποθέτηση ενισχύει την αξιοπιστία της χώρας και καθιστά τον διάλογο περισσότερο ουσιαστικό και λιγότερο επικοινωνιακό.
Εν κατακλείδι, η Ελλάδα φαίνεται να διαμορφώνει ένα σύγχρονο μοντέλο διαχείρισης των ελληνοτουρκικών, το οποίο βασίζεται σε τρεις βασικούς άξονες: την ισχυρή αποτρεπτική ικανότητα, την ενεργή διπλωματική παρουσία και την προσπάθεια οικοδόμησης σταθερού περιβάλλοντος ασφαλείας.
Το μοντέλο αυτό δεν εγγυάται την άμεση επίλυση των διαφορών, αλλά δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την αποφυγή κρίσεων και τη σταδιακή βελτίωση των σχέσεων.
Συμπερασματικά, η διαχείριση των ελληνοτουρκικών σχέσεων δεν μπορεί να βασίζεται σε συναισθηματικές ή ακραία ιδεοληπτικές και εθνικιστικές προσεγγίσεις.
Απαιτεί μακροπρόθεσμη στρατηγική σκέψη, συνδυασμό στρατιωτικής ισχύος και διπλωματικής ευελιξίας και προσήλωση στο διεθνές δίκαιο.
Ο διάλογος και η αποτροπή δεν αποτελούν αντικρουόμενες επιλογές.
Αποτελούν τις δύο όψεις μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής που επιδιώκει να διασφαλίσει την εθνική κυριαρχία, τη γεωπολιτική σταθερότητα και την ειρηνική συνύπαρξη στην ευρύτερη περιοχή.
