Η διακοπή της ανταλλαγής πληροφοριών στο πεδίο της μάχης με την Ουκρανία, τον Μάρτιο του 2025, από τις ΗΠΑ είχε άμεσα αποτελέσματα. Οι δυνάμεις του Κιέβου υπέστησαν καθοριστικά πλήγματα στο πεδίο, ενώ οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί του παρακολουθούσαν με τρόμο.
Η διακοπή διήρκεσε μόλις λίγες ημέρες, αλλά προκάλεσε σοκ σε ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς έγινε σαφές ένα νέο δεδομένο: η Ουάσιγκτον δεν ήταν πλέον αξιόπιστος στρατιωτικός εταίρος και η ήπειρος χρειαζόταν ένα plan Β.
Η Ευρώπη αγωνίζεται να διατηρήσει τις όλο και πιο εχθρικές ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ, την ώρα που οι χώρες επιταχύνουν τον επανεξοπλισμό τους. Και τώρα, για πρώτη φορά από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες συζητούν το πώς θα μπορούσαν να αναπτύξουν τη δική τους πυρηνική αποτροπή, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν το θέμα, επικαλούμενα συνομιλίες μεταξύ στρατιωτικών και κυβερνήσεων, όπως μεταδίδει το Bloomberg.
Η Ευρώπη βασίζεται στις ΗΠΑ για την “πυρηνική ομπρέλα”
Η Ευρώπη βασίζεται στις ΗΠΑ για τη λεγόμενη “πυρηνική ομπρέλα”, που περιλαμβάνει αμερικανικά όπλα εγκατεστημένα στην ήπειρο και το σύμφωνο αμοιβαίας άμυνας του ΝΑΤΟ. Αν οι ΗΠΑ δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται αξιόπιστες, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τη δυσοίωνη προοπτική να μείνει μόνη απέναντι σε έναν γείτονα, τη Ρωσία, η οποία διαθέτει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο.
Προς το παρόν, μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία διαθέτουν πυρηνικά όπλα. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αναμένεται να προσφέρει πυρηνική αποτροπή στην υπόλοιπη Ευρώπη σε ομιλία του αυτόν τον μήνα, σύμφωνα με πηγές με γνώση του θέματος. Ήδη από πέρυσι, μετά τις εξελίξεις στην Ουκρανία, είχε αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο επέκτασης της γαλλικής “ομπρέλας” στην υπόλοιπη Ευρώπη.
Με επαρκή χρηματοδότηση, άλλες ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσαν θεωρητικά να αποκτήσουν πυρηνικούς πυραύλους. Ωστόσο, αυτό θα απαιτούσε επώδυνες επιλογές: υψηλό κόστος και παραβιάσεις διεθνών συνθηκών εάν τα κράτη επιθυμούν να αναπτύξουν το δικό τους οπλοστάσιο, ή την αποδοχή ότι η δέσμευση για υπεράσπιση ενός συμμάχου συνεπάγεται το πιθανό τίμημα να δεχθούν τα ίδια επίθεση.
“Φανταστείτε ότι η Ρωσία εισβάλλει στην Εσθονία”, δήλωσε ο Πάβελ Πόβντιγκ, ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Έρευνας για τον Αφοπλισμό των Ηνωμένων Εθνών. “Τότε η Γαλλία θα πρέπει να κάνει τον εξής υπολογισμό — διαθέτει τη δυνατότητα να προκαλέσει τεράστια ζημιά στη Ρωσία, αλλά η Ρωσία σίγουρα θα προκαλέσει τεράστια ζημιά στη Γαλλία ως απάντηση. Θα ήταν κάτι που το Παρίσι θα ήταν διατεθειμένο να εξετάσει;”
Η Ευρώπη βαδίζει προσεκτικά. Καθώς οι αξιωματούχοι εξετάζουν το ζήτημα, είναι προσεκτικοί ως προς τα μηνύματα που στέλνουν στη Ρωσία, διατηρώντας τις συζητήσεις σε διμερή ή τριμερή σχήματα μεταξύ χωρών που έχουν ισχυρή εμπιστοσύνη μεταξύ τους, σύμφωνα με πρόσωπο με γνώση των συνομιλιών. Το ίδιο πρόσωπο αρνήθηκε να κατονομαστεί λόγω της ευαισθησίας του θέματος.
Οι χώρες που συμμετέχουν στις συζητήσεις φιλοξενούν συνήθως αμερικανικά στρατιωτικά μέσα, βρίσκονται κοντά στη Ρωσία και αισθάνονται άμεσα απειλούμενες από τον Βλαντίμιρ Πούτιν, ανέφερε η ίδια πηγή. Οι συνομιλίες διεξάγονται σε βαθύ στρατιωτικό επίπεδο και ακόμη και υπουργοί ενδέχεται να μην είναι ενήμεροι, πρόσθεσε.
Η πυρηνική αποτροπή αναμένεται να αποτελέσει καυτό θέμα στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, η οποία ξεκινά την Παρασκευή. Η ομιλία του Μακρόν για τα πυρηνικά θα πραγματοποιηθεί αργότερα, στη Γαλλία, μετά από διαβουλεύσεις με τους συμβούλους του προέδρου, σύμφωνα με πηγές που γνωρίζουν το χρονοδιάγραμμα.
Η αντικατάσταση της αμερικανικής “ομπρέλας” με νέα ευρωπαϊκά όπλα είναι οικονομικά απαγορευτική για τις περισσότερες χώρες, μεταξύ άλλων προβλημάτων, επισημαίνουν ειδικοί. Η ήπειρος ήδη δαπανά τεράστια ποσά για την ενίσχυση της συμβατικής στρατιωτικής ισχύος της. Το 2025, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο μαζί δαπάνησαν περισσότερα από 530 δισ. δολάρια για την άμυνα -ποσό που υπερβαίνει το μισό του συνολικού ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος της Πολωνίας.
Η “καλύτερη” κίνηση για την Ευρώπη
Προς το παρόν, η καλύτερη κίνηση για την Ευρώπη θα ήταν να αναπτύξει το προηγμένο, μη πυρηνικό οπλοστάσιό της, το οποίο μπορεί να απειλήσει πολύτιμους στόχους εντός της Ρωσίας και να αναχαιτίσει μια εισβολή, σύμφωνα με τη Ντάρια Ντολζίκοβα, ανώτερη ερευνήτρια στο Royal United Services Institute.
“Δεν βλέπω μια πανευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή”, δήλωσε η Ντολζίκοβα, συγγραφέας πρόσφατης έκθεσης για την πυρηνική αποτροπή στην Ευρώπη. “Δεν νομίζω ότι είναι εφικτό. Αυτό που θεωρώ ότι υπάρχει περιθώριο να γίνει είναι να τεθεί το ερώτημα: “Πώς αντιλαμβάνονται οι Γάλλοι και οι Βρετανοί τη δική τους εθνική αποτροπή και πώς αυτό επηρεάζει την ευρωπαϊκή ασφάλεια;””
Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτουν περίπου 400 ανεπτυγμένες πυρηνικές κεφαλές συνολικά. Αυτό συγκρίνεται με τις 1.670 των ΗΠΑ — αριθμός που θα μπορούσε να αυξηθεί μετά τη λήξη αυτόν τον μήνα της συνθήκης New START μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας, η οποία ρύθμιζε τα πυρηνικά οπλοστάσια.
Παρά το μικρότερο οπλοστάσιό τους, οι γαλλικές και βρετανικές κεφαλές έχουν επαρκή εκρηκτική ισχύ για να καταστρέψουν εκατοντάδες πόλεις, σύμφωνα με τη Ντολζίκοβα. Η Ρωσία, αντίθετα, θεωρείται πιο ευέλικτη, καθώς το τεράστιο οπλοστάσιό της περιλαμβάνει και μικρότερα όπλα, δίνοντάς της περισσότερες επιλογές ως προς τους στόχους και τον τρόπο αντίδρασης σε περίπτωση κλιμάκωσης.
Το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία δαπανούν περίπου 12 δισ. δολάρια ετησίως από κοινού για τη συντήρηση των πυρηνικών τους όπλων — ποσό που αντιστοιχεί σε περισσότερο από το μισό του συνολικού αμυντικού προϋπολογισμού της Σουηδίας, του νεότερου μέλους του NATO.
Η πειθώ των ψηφοφόρων να αποδεχθούν ότι τα δαπανηρά πυρηνικά όπλα καλύπτουν και άλλες χώρες -ακόμη κι αν το κόστος δεν αυξηθεί- ενδέχεται να αποδειχθεί δύσκολη. Τόσο το Παρίσι όσο και το Λονδίνο αντιμετωπίζουν ήδη γκρίνια από τους φορολογούμενους, καθώς οι κυβερνήσεις προχωρούν σε δύσκολες δημοσιονομικές επιλογές.
Οι δύο χώρες έχουν πραγματοποιήσει συζητήσεις για το πώς μπορούν να συντονίσουν καλύτερα τις πυρηνικές τους δυνάμεις. Πέρυσι υπέγραψαν τη Διακήρυξη του Northwood, στην οποία αναφέρεται: “Οι πυρηνικές μας δυνάμεις είναι ανεξάρτητες, αλλά μπορούν να συντονιστούν και να συμβάλουν σημαντικά στη συνολική ασφάλεια της Συμμαχίας και στην ειρήνη και σταθερότητα της ευρωατλαντικής περιοχής.”
Η Γαλλία θα μπορούσε να αναπτύξει μαχητικά αεροσκάφη ικανά να φέρουν πυρηνικά όπλα σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Πολωνία, σύμφωνα με έκθεση του παρισινού think tank IFRI.
Πιο εύκολες επιλογές θα ήταν η αύξηση της συμμετοχής χωρών του NATO σε γαλλικές πυρηνικές ασκήσεις ή η στενότερη ευθυγράμμιση της Γαλλίας με την Ομάδα Πυρηνικού Σχεδιασμού του ΝΑΤΟ.
Μεμονωμένες χώρες θα μπορούσαν να επενδύσουν σε “έτοιμες προς χρήση” (turnkey) δυνατότητες, δηλαδή να διαθέτουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία ώστε να μπορούν να κατασκευάσουν πυρηνικό όπλο εάν χρειαστεί. Ωστόσο, ακόμη και αυτό προϋποθέτει πυρηνικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας, πολύπλοκες και δαπανηρές εγκαταστάσεις εμπλουτισμού, καθώς και την πολιτική βούληση παραβίασης συμφωνιών μη διάδοσης, σύμφωνα με πρόσωπο που γνωρίζει τις ευρωπαϊκές συζητήσεις για τα πυρηνικά.
“Είναι ένα πολύ περίπλοκο ζήτημα, επειδή η γαλλική πυρηνική αποτροπή δεν αποτελεί πραγματική πυρηνική ομπρέλα όπως αυτή που μας προσφέρει το ΝΑΤΟ”, δήλωσε ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ στο Bloomberg. “Αν μιλάμε για πυρηνικά όπλα, τότε μιλάμε για τεράστιες δαπάνες.”
Από την πλευρά των εταίρων τους, δεν θεωρείται επίσης δεδομένο ότι το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία θα έχουν πάντοτε κυβερνήσεις προσηλωμένες στην ιδέα προστασίας της υπόλοιπης Ευρώπης, ανέφερε η ερευνήτρια του IFRI Ελοΐζ Φαγιέ. Η Γαλλία πρόκειται να διεξαγάγει προεδρικές εκλογές τον επόμενο χρόνο, και η Μαρίν Λεπέν μαζί με το δεξί της χέρι, Ζορντάν Μπαρντελά, έχουν εκφράσει έντονη αντίθεση σε οποιαδήποτε ιδέα διαμοιρασμού της πυρηνικής αποτροπής.
“Οι σύμμαχοί μας μπορεί να αρχίσουν να πιστεύουν ότι δεν μπορούν να βασιστούν σε εμάς”, δήλωσε η Φαγιέ. “Η αξιοπιστία απαιτεί γρήγορη και αποφασιστική δράση ώστε να δημιουργηθούν σταθερές πρακτικές”, συμπλήρωσε.
Το ΝΑΤΟ, στο μεταξύ, εντείνει το μήνυμα ενότητας. Ο γενικός γραμματέας Μαρκ Ρούτε έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι οι ΗΠΑ παραμένουν πλήρως προσηλωμένες στη διατλαντική συμμαχία. Αξιωματούχος του Υπουργείου Άμυνας στην Ουάσιγκτον ανέφερε ότι οι ΗΠΑ συνεχίζουν να παρέχουν πυρηνική αποτροπή στους συμμάχους τους.
Πράγματι, όταν οι ΗΠΑ μιλούν για ανάληψη μεγαλύτερης ευθύνης της Ευρώπης για την ασφάλειά της, αναφέρονται στη συμβατική άμυνα. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει αναφερθεί στην πυρηνική ομπρέλα, ούτε το ζήτημα έχει τεθεί σε ιδιωτικές συνομιλίες, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν το θέμα. Ο Λευκός Οίκος δεν απάντησε σε αίτημα σχολιασμού.
Από την πλευρά του, το πυρηνικό οπλοστάσιο του Ηνωμένου Βασιλείου είναι στενά συνδεδεμένο με τις ΗΠΑ. Αν και το Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτει επιχειρησιακή ανεξαρτησία στην πυρηνική του αποτροπή και τα υποβρύχια είναι βρετανικής κατασκευής, οι πύραυλοί του κατασκευάζονται από την αμερικανική αμυντική εταιρεία Lockheed Martin Corp..
Σε αντίθεση με τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο έχει εντάξει την πυρηνική του αποτροπή στην άμυνα του ΝΑΤΟ ήδη από το 1962, αποτελώντας τη μοναδική ευρωπαϊκή χώρα που το έχει πράξει. Αυτό σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να διαπραγματευτεί και να υπογράψει διμερείς συμφωνίες “ομπρέλας” με άλλα μέλη.
Ωστόσο, οι προκλήσεις και το κόστος ανάπτυξης πυρηνικών όπλων που θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν τις ΗΠΑ πιθανότατα θα διατηρήσουν τις ευρωπαϊκές φιλοδοξίες πιο περιορισμένες. “Αν θέλεις μια πολυεπίπεδη πυρηνική ομπρέλα, τότε βρίσκεσαι πολύ κοντά στο να γίνεις παγκόσμια δύναμη”, δήλωσε ο Ντε Βέβερ. “Δεν είμαι βέβαιος ότι η Ευρώπη πρέπει να φτάσει μέχρι εκεί.”
