Η διεκδίκηση των F-35 και η εξασφάλιση των αμερικανικών κινητήρων F-110 για το εγχώριο μαχητικό KAAN αποτελούν το πιο κρίσιμο στοίχημα της Άγκυρας. Η προσπάθεια αυτή αναδεικνύει τις βαθιές γεωπολιτικές ισορροπίες ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Τουρκία. Μέσα από ένα λαβύρινθο αμερικανικών κυρώσεων, νομοθετικών εμποδίων στο Κογκρέσο και της έντονης επιρροής του ισραηλινού λόμπι, η Τουρκία επιχειρεί να ανατρέψει τα δεδομένα και να αναβαθμίσει την αεροπορική της ισχύ στην Ανατολική Μεσόγειο.
Του Χρήστου Μαζανίτη
Η αμυντική διπλωματία ανάμεσα στην Άγκυρα και την Ουάσιγκτον βρίσκεται σε ένα από τα πιο κρίσιμα σταυροδρόμια των τελευταίων ετών. Η προσπάθεια της Τουρκίας να εκσυγχρονίσει την αεροπορική της ισχύ κινείται σε δύο παράλληλους άξονες: την πολυπόθητη επιστροφή στο πρόγραμμα των μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35 και την εξασφάλιση των αμερικανικών κινητών General Electric F-110. Οι κινητήρες αυτοί είναι απολύτως απαραίτητοι για την επιβίωση και την παραγωγή του KAAN, του εγχώριας ανάπτυξης τουρκικού μαχητικού αεροσκάφους που η Άγκυρα παρουσιάζει ως το μέλλον της πολεμικής της αεροπορίας. Η εξίσωση αυτή περιλαμβάνει αυστηρούς αμερικανικούς νόμους, έντονο παρασκήνιο στο Κογκρέσο, τη μεταβολή των ισορροπιών στη Μέση Ανατολή και τη μόνιμη σκιά των ρωσικών πυραύλων S-400.
Διπλό μέτωπο
Η πιθανότητα έγκρισης των δύο αυτών εξοπλιστικών πακέτων από το Κογκρέσο δεν είναι ενιαία, καθώς τα δύο αιτήματα αντιμετωπίζονται με εντελώς διαφορετικό βαθμό αυστηρότητας και πολιτικής σκοπιμότητας.
Η περίπτωση των κινητήρων F-110 παρουσιάζει τις περισσότερες πιθανότητες υλοποίησης. Η αμερικανική κυβέρνηση προχώρησε πρόσφατα σε επίσημη ενημέρωση του Κογκρέσου για μια προτεινόμενη πώληση κινητήρων αξίας άνω των 700 εκατομμυρίων δολαρίων, ως μια κίνηση καλής θέλησης προς την Άγκυρα. Οι κινητήρες αυτοί προορίζονται για τις πρώτες παρτίδες παραγωγής του KAAN, δίνοντας χρόνο στην Τουρκία να αναπτύξει τον δικό της εγχώριο κινητήρα. Αν και υπάρχουν έντονες αντιδράσεις από κορυφαίους νομοθέτες, η κυβέρνηση δείχνει διατεθειμένη να πιέσει ή ακόμα και να παρακάμψει τις ανεπίσημες επιφυλάξεις για να κρατήσει την Τουρκία προσδεδεμένη στο άρμα της Δύσης.
Αντίθετα, η επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 παραμένει ένα σενάριο με εξαιρετικά χαμηλές πιθανότητες βραχυπρόθεσμα. Η απόκτηση των S-400 θεωρείται από την Ουάσιγκτον ως κόκκινη γραμμή που απειλεί την ασφάλεια και τα τεχνολογικά μυστικά του stealth αεροσκάφους. Παρά τις δηλώσεις για εν εξελίξει επανεξέταση του ζητήματος, η παράδοση ολόκληρων οπλικών συστημάτων F-35 στην Άγκυρα συναντά ένα αδιαπέραστο τείχος στο Καπιτώλιο.
Ο νόμος CAATSA και το Κογκρέσο
Η διαδικασία έγκρισης οποιασδήποτε αμυντικής σύμβασης με την Τουρκία διέπεται από ένα αυστηρό νομικό πλαίσιο. Η Τουρκία αποβλήθηκε από το πρόγραμμα των F-35 το 2019 και το 2020 της επιβλήθηκαν κυρώσεις μέσω του νόμου CAATSA (Αντιμετώπιση των Αντιπάλων της Αμερικής Μέσω Κυρώσεων), λόγω της αγοράς του ρωσικού πυραυλικού συστήματος αεράμυνας S-400.
Για την έγκριση των κινητήρων F-110, η διαδικασία προβλέπει την επίσημη ειδοποίηση του Κογκρέσου από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Από τη στιγμή της ειδοποίησης, οι νομοθέτες έχουν στη διάθεσή τους ένα παράθυρο 15 ημερών για να καταθέσουν κοινό ψήφισμα αποδοκιμασίας προκειμένου να μπλοκάρουν τη συμφωνία. Για να σταματήσει οριστικά η πώληση, το ψήφισμα πρέπει να περάσει και από τα δύο σώματα (Βουλή και Γερουσία) με πλειοψηφία που να μπορεί να ξεπεράσει ένα πιθανό προεδρικό βέτο. Αν και στελέχη της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων εξέφρασαν σφοδρές αντιρρήσεις, η κυβέρνηση έχει τη νομική δυνατότητα να προχωρήσει αν το Κογκρέσο δεν συγκεντρώσει την απαραίτητη ενισχυμένη πλειοψηφία.
Όσον αφορά τα F-35, η κατάσταση είναι πολύ πιο περίπλοκη. Ο νόμος περί Εθνικής Άμυνας (NDAA) περιλαμβάνει ρητές διατάξεις που απαγορεύουν τη μεταφορά των αεροσκαφών αυτών στην Τουρκία, εκτός εάν οι Υπουργοί Άμυνας και Εξωτερικών πιστοποιήσουν γραπτώς ότι η Άγκυρα δεν κατέχει πλέον τους S-400, δεν έχει προσωπικό που να τους λειτουργεί και έχει δεσμευτεί να μην αγοράσει ξανά παρόμοιο ρωσικό εξοπλισμό. Αυτή η νομική δικλείδα δεν αφήνει περιθώρια για προεδρικούς ελιγμούς ή παρακάμψεις.
Ο Δημοκρατικός βουλευτής Γκρέγκορι Μικς, κορυφαίο στέλεχος στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής, πρωτοστατεί στις αντιδράσεις. Εξέφρασε έντονες επιφυλάξεις κατά την άτυπη διαδικασία εξέτασης, κατηγορώντας την αμερικανική κυβέρνηση για περιφρόνηση της εποπτικής εξουσίας του Κογκρέσου. Παράλληλα, ο βουλευτής Τζος Γκοτχάιμερ αντιτάχθηκε δημόσια, τονίζοντας ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν είναι αξιόπιστος σύμμαχος, καθώς προσεγγίζει τη Χαμάς και τη Ρωσία, ενώ απειλεί άμεσα το Ισραήλ, την Ελλάδα και την Κύπρο. Οι νομοθέτες αυτοί υπογραμμίζουν ότι η Τουρκία διατηρεί ακόμη το ρωσικό σύστημα S-400, γεγονός που καθιστά νομικά και στρατηγικά προβληματική την παροχή προηγμένης αμερικανικής αμυντικής τεχνολογίας.
Το Ισραηλινό Λόμπι
Ένας από τους πιο καθοριστικούς, αν και συχνά αθέατους, παράγοντες στη διαμόρφωση της στάσης του Κογκρέσου είναι η επιρροή του ισραηλινού λόμπι στις ΗΠΑ, με κυριότερο εκφραστή την AIPAC. Οι σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ έχουν επιδεινωθεί δραματικά, με την Άγκυρα να υιοθετεί εξαιρετικά σκληρή ρητορική κατά της ισραηλινής ηγεσίας και να προχωρά σε γεωπολιτικές κινήσεις που απειλούν τα συμφέροντα του Τελ Αβίβ στη Μέση Ανατολή και τη Συρία.
Το ισραηλινό λόμπι εργάζεται μεθοδικά στην Ουάσιγκτον για να διασφαλίσει το Ποιοτικό Στρατιωτικό Πλεονέκτημα του Ισραήλ στην περιοχή. Η προοπτική μιας Τουρκίας εξοπλισμένης με F-35 προκαλεί έντονη ανησυχία στους ισραηλινούς σχεδιαστές ασφαλείας. Η ισραηλινή διπλωματία ασκεί πιέσεις σε κορυφαία στελέχη του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και του Κογκρέσου, τονίζοντας ότι η Άγκυρα υπό την παρούσα ηγεσία της αποτελεί έναν απρόβλεπτο και συχνά εχθρικό παράγοντα.
Ενώ το ισραηλινό λόμπι μπορεί να δείξει σχετική ανοχή στην πώληση των κινητήρων F-110 για το KAAN –καθώς πρόκειται για ένα πρόγραμμα που θα χρειαστεί πολλά χρόνια για να ωριμάσει επιχειρησιακά– αναμένεται να εξαντλήσει όλη την πολιτική του επιρροή για να αποτρέψει την επιστροφή της Τουρκίας στα F-35. Η στάση αυτή ενισχύεται και από τη συμμαχία των αμυντικών συμφερόντων της Ελλάδας και της Κύπρου στην Ουάσιγκτον, δημιουργώντας ένα κοινό μέτωπο στο Κογκρέσο που ζητά αυστηρούς όρους και περιορισμούς απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις.
Ωστόο, τίποτα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο. Στο Ισραήλ, η είδηση για την προώθηση της συμφωνίας των 700 εκατομμυρίων δολαρίων από την Ουάσιγκτον προκάλεσε έντονο προβληματισμό και αίσθημα αιφνιδιασμού στην πολιτική και στρατιωτική ηγεσία. Η ισραηλινή πλευρά βλέπει με μεγάλη ανησυχία την ενίσχυση της τουρκικής αεροναυπηγικής ισχύος, ειδικά σε μια περίοδο που οι σχέσεις των δύο χωρών βρίσκονται στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων δεκαετιών λόγω του πολέμου στη Γάζα. Οι αναλυτές στο Τελ Αβίβ επισημαίνουν ότι, αν και το KAAN θα χρειαστεί χρόνια για να καταστεί πλήρως επιχειρησιακό, η παραχώρηση των κινητήρων F-110 αποτελεί μια έμμεση επιβράβευση της Άγκυρας. Το Ισραήλ φοβάται ότι αυτή η κίνηση ανοίγει την κερκόπορτα για τη σταδιακή επιστροφή της Τουρκίας σε πιο προηγμένα αεροπορικά προγράμματα, γεγονός που μακροπρόθεσμα θα μπορούσε να απειλήσει το Ποιοτικό Στρατιωτικό Πλεονέκτημα που διατηρεί η ισραηλινή πολεμική αεροπορία στην περιοχή της Μέσης Ανατολής.
Η επόμενη μέρα
Η Τουρκία φαίνεται ότι έχει αυξημένες πιθανότητες να κερδίζει τη μάχη για τους κινητήρες F-110, καθώς η Ουάσιγκτον επιλέγει να μην οδηγήσει τις σχέσεις με έναν στρατηγικό σύμμαχο του ΝΑΤΟ σε ολοκληρωτική ρήξη. Η έγκριση των κινητήρων αποτελεί το «μικρότερο κακό» για αρκετούς στο Κογκρέσο και μια αναγκαία παραχώρηση για τη διατήρηση των ισορροπιών.
Ωστόσο, θα πρέπει να θεωρείται σίγουρο ότι η πόρτα των F-35 παραμένει ερμητικά κλειστή. Όσο η Άγκυρα αρνείται να αποχωριστεί πλήρως το ρωσικό πυραυλικό σύστημα S-400 και όσο η ρητορική της έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τα συμφέροντα των ΗΠΑ και των συμμάχων τους στην Ανατολική Μεσόγειο, το Κογκρέσο, επηρεασμένο και από το ισχυρό ισραηλινό λόμπι, θα διατηρεί το αεροπορικό εμπάργκο για το κορυφαίο στελθ μαχητικό του πλανήτη.
