Η πρόσφατη μεταναστευτική πίεση στη Θέουτα, τα χερσαία σύνορα της Ισπανίας στην Αφρική, έχει θέσει για άλλη μια φορά στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης την αποτελεσματικότητα των επιστροφών και τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).
Ενώ το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο έχει τεθεί σε πλήρη λειτουργία από τις 12 Ιουνίου, η ΕΕ βρίσκεται στο τελικό στάδιο της επεξεργασίας του Κανονισμού για τις Επιστροφές, του κανόνα που θα αντικαταστήσει την οδηγία του 2008 για την επιβολή ενός ενιαίου συστήματος άμεσα εφαρμόσιμου στα 27 κράτη μέλη.
Σε αντίθεση με τον κανονισμό για τις επιστροφές, το γενικό πλαίσιο του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο είναι δεσμευτικό σε ολόκληρη την ΕΕ από τις 12 Ιουνίου 2026.
Αυτή η δέσμη κανονιστικών μέτρων επιβάλλει υποχρεωτικούς επταήμερους ελέγχους κατά την άφιξη στα σύνορα, τη συλλογή βιομετρικών δεδομένων στο σύστημα Eurodac από την ηλικία των έξι ετών και τον υποχρεωτικό μηχανισμό αλληλεγγύης μεταξύ των εταίρων της ΕΕ.
Μέτρα που εφαρμόζονται ήδη
Σε περιοχές υψηλής έντασης, όπως η Θέουτα, η ΕΕ εφαρμόζει ήδη επιχειρησιακούς μηχανισμούς που υποστηρίζονται από το νέο σύστημα, όπως ο κατάλογος ασφαλών χωρών προέλευσης – περιλαμβάνει το Μαρόκο -, που επιτρέπει στις αρχές να ταξινομούν τις αιτήσεις ασύλου των υπηκόων τους ως πιθανώς αβάσιμες και να εφαρμόζουν ρητές διαδικασίες απαραδέκτου και επιστροφής.
Η εξωτερική ανάθεση του ελέγχου της μετανάστευσης είναι επίσης ενεργή στη Θέουτα, μέσω της αστυνομικής συνεργασίας και των διμερών συμφωνιών, καθώς και της παρουσίας επί τόπου του Οργανισμού Ασύλου της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex).
Ο Κανονισμός Επιστροφών
Το κείμενο του Κανονισμού για τις Επιστροφές, που εγκρίθηκε τον Ιούνιο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αναμένει την επίσημη έγκρισή του από το Συμβούλιο της ΕΕ για μεταγενέστερη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ.
Αυτός ο κανονισμός προτείνει, μεταξύ άλλων, την απλοποίηση των απελάσεων και τη δημιουργία κέντρων επιστροφής για παράτυπους μετανάστες σε τρίτες χώρες που πληρούν μια σειρά απαιτήσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Σύστημα αλληλεγγύης
Το νέο πλαίσιο μετανάστευσης περιλαμβάνει το Ετήσιο Αποθεματικό Αλληλεγγύης, ένα υποχρεωτικό αλλά ευέλικτο σύστημα που ορίζει ένα κοινοτικό κατώτατο όριο 30.000 μετεγκαταστάσεων αιτούντων άσυλο ετησίως ή ένα ταμείο 600 εκατομμυρίων ευρώ, υπολογιζόμενο ανάλογα με τον πληθυσμό και το ΑΕΠ κάθε κράτους.
Τα κράτη μέλη της ΕΕ που αρνούνται να δεχτούν μετανάστες στην επικράτειά τους θα πρέπει να πληρώσουν 20.000 ευρώ για κάθε άτομο που δεν μετεγκαθίσταται από την ποσόστωσή τους. Αυτή η οικονομική αποζημίωση θα χρησιμοποιείται για την ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων, των υποδομών υποδοχής και της συνεργασίας με τις χώρες προέλευσης.
Οι κανονισμοί εξαιρούν τις χώρες της πρώτης γραμμής – όπως η Ισπανία και η Ελλάδα – από τις συνεισφορές αυτές. Εφόσον η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώσει και επιβεβαιώσει ότι αντιμετωπίζουν “μεταναστευτική πίεση”, τους επιτρέπει να σταματήσουν να πληρώνουν και να γίνονται καθαροί αποδέκτες κονδυλίων, επιχειρησιακού προσωπικού ή μετεγκαταστάσεων.
