Middle East Eye για Σύμφωνο της Μέκκας: Η Τουρκία δεν μπορούσε να αγνοήσει το δίκτυο Ελλάδας, Ισραήλ, Κύπρου

Στους λόγους που ώθησαν τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία και το Πακιστάν να υπογράψουν τη Συμφωνία της Μέκκας αναφέρεται ο ειδησεογραφικός ιστότοπος Middle East Eye σε εκτεταμένη ανάλυσή του. 
Η υπογραφή της Κοινής Αμυντικής Συμφωνίας της Μέκκας από τη Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και την Τουρκία αυτόν τον μήνα δεν ήταν προϊόν της αντίδρασης του Ριάντ σε μια συγκεκριμένη, άμεση απειλή, όπως πολλοί έχουν υποθέσει, τονίζεται. 

Μια βαθύτερη ανάγνωση αποκαλύπτει μια σύγκλιση στρατηγικών συμφερόντων μεταξύ των τριών υπογραφουσών χωρών, τα οποία εντούτοις διαφέρουν ως προς τη γεωγραφία τους, τις πηγές ισχύος τους και τις επικείμενες απειλές και προκλήσεις που αντιμετωπίζει η καθεμία.

Ωστόσο, μοιράζονται την κοινή διαπίστωση ότι η τάξη ασφαλείας που διέπε τη Μέση Ανατολή και τη Νοτιοδυτική Ασία για δεκαετίες δεν είναι πλέον σε θέση να παρέχει τις ίδιες εγγυήσεις που παρείχε κάποτε.

Επομένως, η συμφωνία θα πρέπει να γίνει κατανοητή ως η απαρχή ενός μετασχηματισμού στη φιλοσοφία ασφαλείας της περιοχής: από την εξάρτηση από την ομπρέλα μιας μεμονωμένης εξωτερικής δύναμης, σε ένα δίκτυο περιφερειακών εταιρικών σχέσεων ικανό να διανέμει τους κινδύνους και να μεγιστοποιεί την αποτροπή.

Η συμφωνία ορίζει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον οποιασδήποτε από τις τρεις χώρες θα θεωρείται ως επίθεση εναντίον και των τριών, σε μια φόρμουλα που προσεγγίζει τη λογική της συλλογικής άμυνας των μεγάλων στρατιωτικών συμμαχιών, ενώ οι τρεις χώρες έχουν τονίσει ότι το σύμφωνο έχει αμυντικό χαρακτήρα και δεν στρέφεται εναντίον κάποιου συγκεκριμένου κράτους.

Εδώ διαβάζουμε τη σημασία της συμφωνίας. Το ερώτημα δεν είναι ποιον επιδιώκουν να αποτρέψουν οι τρεις χώρες. Αντίθετα, το ερώτημα είναι: γιατί κάθε χώρα χρειαζόταν τις άλλες δύο σε αυτή τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή;

Φυσικά, η Σαουδική Αραβία είναι η χώρα που εμφανίζεται πιο έντονα στις συζητήσεις σχετικά με τη συμφωνία. Αλλά θα ήταν λάθος να δούμε την ασφάλεια του έθνους από μια ενιαία οπτική γωνία.

Η Σαουδική Αραβία αντιμετωπίζει ένα εξαιρετικά περίπλοκο στρατηγικό περιβάλλον, τοποθετημένο στην καρδιά μιας περιοχής όπου τέμνονται πολλά διεθνή και περιφερειακά πρότζεκτ και δυνάμεις.

Η ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας δεν αφορά επομένως απλώς την προστασία των συνόρων. Περιλαμβάνει τον Κόλπο, την Ερυθρά Θάλασσα, το Στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, ενεργειακές οδούς, κρίσιμες υποδομές, εναέριο χώρο, κυβερνοασφάλεια, αλυσίδες εφοδιασμού, μεγάλα οικονομικά πρότζεκτ και πολλά άλλα.

Όλα αυτά προσδίδουν στη συνεργασία με την Τουρκία και το Πακιστάν μια ξεχωριστή στρατηγική αξία. Η Τουρκία παρέχει εξαιρετικά προηγμένες στρατιωτικές, βιομηχανικές και τεχνολογικές δυνατότητες, ενώ το Πακιστάν παρέχει στρατιωτικό βάθος, επιχειρησιακή εμπειρία και μακροχρόνιες αμυντικές σχέσεις με το βασίλειο.

Η Σαουδική Αραβία, διαθέτει θρησκευτική και πολιτική επιρροή, οικονομικούς πόρους και την ικανότητα να επενδύει σε αμυντικές βιομηχανίες, αγορές, ενέργεια και υποδομές. Αυτή η συμπληρωματικότητα είναι ένα από τα πιο σημαντικά κλειδιά για την κατανόηση της συμφωνίας της Μέκκας.

Ενισχύοντας την επίσημη γραμμή ότι το αμυντικό σύμφωνο δεν έχει σχεδιαστεί για να στοχεύει κανένα μεμονωμένο κράτος, οι σχέσεις Σαουδικής Αραβίας-Ιράν έχουν αναθερμανθεί τα τελευταία χρόνια, εν μέσω προσπαθειών για μείωση των εντάσεων και διατήρηση διαύλων επικοινωνίας. Θα ήταν επομένως στρατηγικό λάθος για το Ριάντ να χρησιμοποιήσει τη συμφωνία της Μέκκας ως μέσο για την έναρξη μιας νέας αντιπαράθεσης με την Τεχεράνη.

Η πιο λογική ερμηνεία είναι ότι η Σαουδική Αραβία θέλει να εκπέμψει ένα μήνυμα σε όλες τις περιφερειακές και διεθνείς δυνάμεις: ότι το κόστος της επίθεσης στο βασίλειο δεν μπορεί πλέον να υπολογίζεται μόνο με βάση τη σαουδαραβική ισχύ, αλλά πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη ένα ευρύτερο δίκτυο δυνατοτήτων και συμμαχιών.

Αυτή είναι η ουσία της αποτροπής: δεν σημαίνει ότι ένα κράτος θέλει πόλεμο. Αντίθετα, έχει να κάνει με το να γίνει ένας πόλεμος αρκετά δαπανηρός, έτσι ώστε ένας αντίπαλος να το σκεφτεί πολύ και σοβαρά πριν εξαπολύσει επιθέσεις.

Κάποιος θα μπορούσε να ρωτήσει γιατί η Άγκυρα χρειάζεται μια αμυντική συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ και διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς της συμμαχίας, ενώ η αμυντική της βιομηχανία αναπτύσσεται ραγδαία.

Η απάντηση είναι ότι η Τουρκία έχει γίνει ολοένα και πιο ανεξάρτητη στη διαμόρφωση της εξωτερικής της πολιτικής τα τελευταία χρόνια, θεωρώντας το περιφερειακό της περιβάλλον ως άμεση σφαίρα των συμφερόντων ασφαλείας της – που εκτείνονται στη Συρία, το Ιράκ, τον Λίβανο, τη Λιβύη, την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μαύρη Θάλασσα, τον Καύκασο, τη Ρωσία, το Ιράν και την Ευρώπη.

Ταυτόχρονα, ο ρόλος της Τουρκίας στη Συρία, σε συνδυασμό με την κριτική της Άγκυρας για τις ισραηλινές πολιτικές, ιδίως όσον αφορά τον πόλεμο στη Γάζα, έχουν τροφοδοτήσει αυξημένες εντάσεις με το Τελ Αβίβ.

Μία από τις πιο σημαντικές πρόσφατες εξελίξεις στην περιοχή είναι ότι οι σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ δεν αποτελούν πλέον απλώς μια πολιτική διαφωνία για την Παλαιστίνη. Έχουν εξελιχθεί γρήγορα σε μια σειρά στρατηγικών συγκρούσεων, ιδίως για τη Συρία και την Ανατολική Μεσόγειο.

Το Ισραήλ έχει εμβαθύνει τις σχέσεις του στον τομέα της ασφάλειας και των στρατιωτικών σχέσεων με την Ελλάδα και την Κύπρο. Τον περασμένο Δεκέμβριο, τα τρία έθνη πραγματοποίησαν τη δέκατη τριμερή σύνοδο κορυφής. Η Ελλάδα, το Ισραήλ και η Κύπρος έχουν επίσης αναπτύξει προγράμματα στρατιωτικής συνεργασίας που περιλαμβάνουν κοινές ασκήσεις.

Από την τουρκική οπτική γωνία, είναι αδύνατο να αγνοηθεί το γεγονός ότι το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος αποτελούν ένα δίκτυο στρατιωτικής και πολιτικής συνεργασίας σε έναν τομέα όπου τα συμφέροντά τους συγκρούονται άμεσα με αυτά της Τουρκίας.

Αυτό βοηθά να εξηγηθεί ένα από τα οφέλη για την Τουρκία από τη συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Η Τουρκία δεν θέλει οι στρατηγικές της δυνατότητες να παραμείνουν περιορισμένες στο πλαίσιο της σχέσης της με τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και το ΝΑΤΟ. Αντίθετα, επιδιώκει ένα ευρύτερο δίκτυο για να μειώσει την ευπάθειά της σε πιέσεις από οποιονδήποτε μόνο άξονα.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η Σαουδική Αραβία δεν επιδιώκει έναν «ξένο στρατό», αλλά περισσότερο επιδιώκει να διαφοροποιήσει τις πηγές ισχύος που διαθέτει. Θα ήταν σοβαρό λάθος να ερμηνευτεί η συμφωνία ως απόδειξη της αδυναμίας του βασιλείου να αμυνθεί. Τις τελευταίες δεκαετίες, η Σαουδική Αραβία έχει επενδύσει τεράστιους πόρους στην ανάπτυξη των ενόπλων δυνάμεών της, των συστημάτων αεροπορικής και πυραυλικής άμυνας, καθώς και των αεροπορικών και ναυτικών δυνάμεων.

Ωστόσο, η σύγχρονη στρατιωτική ισχύς δεν είναι απλώς θέμα αγοράς όπλων. Περιλαμβάνει εκπαίδευση, επιχειρησιακή εμπειρία, δυνατότητες πληροφοριών, διοίκηση και έλεγχο, δορυφόρους, τεχνητή νοημοσύνη, ηλεκτρονικό πόλεμο, κατασκευή και συντήρηση όπλων και τη βιωσιμότητα των στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά τη διάρκεια ενός παρατεταμένου πολέμου.

Γι’ αυτό η συνεργασία με την Τουρκία και το Πακιστάν θα είναι πολύτιμη για το βασίλειο όχι μόνο σε περίπτωση επιθετικότητας, αλλά και για την οικοδόμηση πιο ανεξάρτητων εθνικών δυνατοτήτων αποτροπής μακροπρόθεσμα. Η καλύτερη αμυντική συμμαχία δεν είναι αυτή που καθιστά ένα κράτος εξαρτώμενο από τους συμμάχους του για πάντα, αλλά αυτή που το καθιστά πιο ικανό να βασίζεται στον εαυτό του.

Όσο για το Πακιστάν, θα ήταν μεγάλο λάθος να ερμηνεύσουμε τη συμμετοχή του στη συμφωνία αποκλειστικά υπό το πρίσμα της Μέσης Ανατολής.

Από την ίδρυση του πακιστανικού κράτους, η ασφάλειά του συνδέεται βαθιά με τη σύγκρουσή του με την Ινδία. Ακόμα και όταν το μέτωπο Ινδίας-Πακιστάν είναι σχετικά ήρεμο, το ζήτημα του Κασμίρ, οι συνοριακές διαφορές και ο στρατιωτικός ανταγωνισμός μεταξύ των δύο πυρηνικών δυνάμεων συνεχίζουν να επηρεάζουν τους στρατηγικούς τους υπολογισμούς.

Πέρυσι η διεθνής κοινότητα έγινε μάρτυρας μιας επικίνδυνης κλιμάκωσης μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, φτάνοντας στο σημείο της στρατιωτικής κινητοποίησης και της άμεσης αντιπαράθεσης. Έτσι, το Ισλαμαμπάντ δεν βλέπει τη συμφωνία με την Άγκυρα και το Ριάντ αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα του Κόλπου. Την βλέπει ως μέρος ενός ευρύτερου ερωτήματος: πώς μπορεί το Πακιστάν να οικοδομήσει ένα δίκτυο στρατηγικών συνεργασιών για να ενισχύσει την ικανότητά του να αντιμετωπίζει ένα περιβάλλον ασφάλειας πολλαπλών μετώπων;

Από αυτή την οπτική γωνία, το Ριάντ γίνεται ένας εξαιρετικά σημαντικός εταίρος. Η Σαουδική Αραβία δεν είναι απλώς μια χώρα του Κόλπου ή μια αραβική χώρα. Είναι ένα οικονομικό, ενεργειακό, θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο – τόσο σε περιφερειακό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.

Από πλευράς της, η Τουρκία προσφέρει σημαντική στρατιωτική και βιομηχανική ισχύ, παράλληλα με τις εκτεταμένες σχέσεις της με την Κεντρική Ασία, τη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη, τη Ρωσία και την Κίνα, καθώς και τις ΗΠΑ. Η τριμερής σχέση παρέχει επομένως στο Πακιστάν έναν ευρύτερο στρατηγικό χώρο.

Η συμφωνία της Μέκκας προκάλεσε έναν πολιτικό σεισμό, του οποίου οι επιπτώσεις συνεχίζουν να εκτυλίσσονται. Τα περισσότερα, αν όχι όλα, διεθνή ερευνητικά κέντρα με κύρος  την έχουν καταστήσει σημαντικό θέμα συζήτησης, καταλήγοντας σχεδόν ομόφωνα στο συμπέρασμα ότι αντιπροσωπεύει έναν στρατηγικό μετασχηματισμό στην αρχιτεκτονική ασφάλειας και συμμαχίας ασφάλειας της Μέσης Ανατολής.

Η επιλογή της Μέκκας ως τόπου υπογραφής της συμφωνίας έχει βαθιά πολιτική και συμβολική σημασία. Η Μέκκα δεν είναι απλώς μία από τις πόλεις της Σαουδικής Αραβίας. Είναι η Κίμπλα, ο τόπος προς τον οποίο στρέφουν τις καρδιές τους οι Μουσουλμάνοι, και το μεγαλύτερο σύμβολο της ενότητάς τους.

Προβλέπεται ότι η συμφωνία θα επεκταθεί ώστε να συμπεριλάβει και άλλες αραβικές και μουσουλμανικές χώρες. Εάν αυτό το πείραμα επιτύχει, το ερώτημα από χρόνια μπορεί να μην είναι πλέον: γιατί η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν συνήψαν συμμαχία; Αναμένεται ότι η συμφωνία θα διευρυνθεί ώστε να περιλάβει και άλλες αραβικές και μουσουλμανικές χώρες. Εάν αυτό το εγχείρημα πετύχει, το ερώτημα μετά από χρόνια μπορεί να μην είναι πλέον: γιατί η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν συγκρότησαν μια συμμαχία; Αντίθετα, μπορεί να είναι: πώς μπόρεσαν τρεις χώρες, αντιμέτωπες η καθεμία με τις δικές της απειλές και αποκλίνοντα συμφέροντα, να ξεκινήσουν τη οικοδόμηση μιας περιφερειακής τάξης ασφαλείας, της οποίας οι κανόνες δεν διαμορφώνονταν πλέον αποκλειστικά από εξωτερικές δυνάμεις;