Η εικόνα είναι εντυπωσιακή και αποκαλυπτική. Στα μέσα της δεκαετίας του ’80, η IBM, η «μηχανή που έχτισε τον καπιταλισμό», ήταν η πολυτιμότερη εταιρεία της Αμερικής, από τις πιο κερδοφόρες και κορυφαίος εργοδότης με σχεδόν 400.000 εργαζομένους.
Σήμερα, η Nvidia αξίζει πολλαπλάσια, είναι ασύγκριτα πιο κερδοφόρα από την IBM – αλλά απασχολεί περίπου το 1/10 του προσωπικού!
Σε αυτή τη σύγκριση, επισημαίνει σε ανάλυσή της η Wall Street Journal, κρύβεται ο πυρήνας της σύγχρονης οικονομίας: οι αποδόσεις κατευθύνονται όλο και περισσότερο στο κεφάλαιο και όλο και λιγότερο στην εργασία.
Η μεγάλη μετατόπιση: από τους μισθούς στα κέρδη
Η τάση δεν είναι καινούργια, αλλά τα τελευταία χρόνια γίνεται ωμή. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα, το μερίδιο της εργασίας στο συνολικό εισόδημα της οικονομίας έχει υποχωρήσει θεαματικά, ενώ το μερίδιο των εταιρικών κερδών έχει ενισχυθεί.
Με απλά λόγια, από κάθε ευρώ που παράγεται, λιγότερα πηγαίνουν σε μισθούς και περισσότερα σε κέρδη, μερίσματα και αποτιμήσεις.
Αυτό, σημειώνει η WSJ, eξηγεί γιατί η οικονομία μπορεί να «πηγαίνει καλά» στα χαρτιά –με χρηματιστήρια σε ιστορικά υψηλά και κερδοφορία-ρεκόρ– ενώ τα νοικοκυριά παραμένουν επιφυλακτικά και συχνά απαισιόδοξα. Η ανάπτυξη υπάρχει, αλλά δεν διαχέεται όπως παλιά.
Γιατί το κεφάλαιο κερδίζει συνεχώς έδαφος
Στις δεκαετίες του ’80 και του ’90, η αποδυνάμωση των συνδικάτων και η εξάπλωση της παγκοσμιοποίησης έκοψαν τη διαπραγματευτική ισχύ των εργαζομένων. Παράλληλα, όμως, άλλαξε και η ίδια η φύση του κεφαλαίου.
Οι επιχειρήσεις επένδυσαν λιγότερο σε εργοστάσια και βαριά υποδομή και περισσότερο σε λογισμικό, δεδομένα, αλγορίθμους και πνευματική ιδιοκτησία – περιουσιακά στοιχεία που κλιμακώνονται εύκολα και δεν απαιτούν μαζική απασχόληση.
Η αυτοματοποίηση έκανε την αρχή στη βιομηχανία, αντικαθιστώντας εργατικά χέρια με μηχανές και ρομπότ. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακή αύξηση της παραγωγικότητας και φθηνότερα προϊόντα για τους καταναλωτές. Όμως για τους εργαζομένους σήμαινε κάτι άλλο: οι καλές, σταθερές δουλειές στο εργοστάσιο αντικαταστάθηκαν από χαμηλότερα αμειβόμενες θέσεις αλλού στην οικονομία.
Η πανδημία ήταν παρένθεση – όχι ανατροπή
Η περίοδος της πανδημίας έμοιασε, για λίγο, να αντιστρέφει την εικόνα. Η έλλειψη εργατικών χεριών έδωσε στους εργαζομένους διαπραγματευτική δύναμη και οι μισθοί ανέβηκαν. Όμως ο πληθωρισμός απορρόφησε μεγάλο μέρος αυτών των αυξήσεων. Τα κέρδη, μετά από μια σύντομη κάμψη, εκτοξεύθηκαν σε νέα ιστορικά υψηλά.
Την ίδια στιγμή, η τεχνολογία –και κυρίως η μεγάλη τεχνολογία– εδραίωσε την κυριαρχία της. Τα σύγχρονα επιχειρηματικά μοντέλα βασίζονται σε δίκτυα, πρότυπα και πλατφόρμες που αυτοενισχύονται. Δεν χρειάζονται στρατιές εργαζομένων για να μεγαλώσουν. Χρειάζονται κεφάλαιο, δεδομένα και κλίμακα.
Όταν κεφάλαιο και εργασία μπλέκονται – αλλά όχι ισότιμα
Στις εταιρείες-πρωταθλητές της εποχής μας, το όριο ανάμεσα σε κεφάλαιο και εργασία θολώνει. Οι κορυφαίοι μηχανικοί και σχεδιαστές αμείβονται με μετοχές, μετατρέποντας την εργασία τους σε μορφή κεφαλαίου.
Όμως αυτό αφορά μια στενή ελίτ εργαζομένων. Για τη μεγάλη μάζα, η εικόνα είναι διαφορετική: στασιμότητα, αβεβαιότητα και μεγαλύτερη έκθεση στον ανταγωνισμό της τεχνολογίας.
Οι νικητές και οι χαμένοι της νέας ισορροπίας
Από το τέλος του 2019 μέχρι σήμερα, οι μισθοί μετά βίας ξεπερνούν τον πληθωρισμό. Αντίθετα, τα κέρδη των επιχειρήσεων έχουν αυξηθεί πολλαπλάσια.
Οι χρηματιστηριακές αποτιμήσεις διογκώνονται όχι μόνο επειδή τα κέρδη ανεβαίνουν, αλλά και επειδή οι επενδυτές είναι πρόθυμοι να πληρώσουν περισσότερο για κάθε ευρώ κερδοφορίας.
Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία όπου ο πλούτος των νοικοκυριών –μέσω μετοχών και επενδύσεων– παίζει όλο και μεγαλύτερο ρόλο στην κατανάλωση, τουλάχιστον για όσους διαθέτουν τέτοια περιουσία. Για τους υπόλοιπους, η καθημερινότητα εξαρτάται ακόμα από τον μισθό, που αυξάνεται πολύ πιο αργά.
Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η τεχνητή νοημοσύνη. Όχι ως μεμονωμένο εργαλείο, αλλά ως γενικός υποκαταστάτης ανθρώπινης εργασίας. Δεν απειλεί μόνο συγκεκριμένα επαγγέλματα· απειλεί ολόκληρες επιχειρηματικές δομές, επιτρέποντας σε μικρότερες, λιγότερο εργατοβόρες εταιρείες να κάνουν όσα παλιά απαιτούσαν μεγάλους οργανισμούς.
Τι μένει
Το ερώτημα δεν είναι αν αυτή η τάση θα συνεχιστεί, αλλά πώς θα τη διαχειριστούμε. Η επιστροφή σε μια οικονομία όπου η εργασία απορροφά το μεγαλύτερο μέρος της πίτας μοιάζει εξίσου απίθανη με την επιστροφή στα συνδικάτα και τις εργασιακές σχέσεις της δεκαετίας του ’60.
Η πρόκληση είναι αν οι κοινωνίες θα βρουν τρόπους να μοιράσουν τα οφέλη της παραγωγικότητας πιο ισόρροπα – ή αν η απόσταση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία θα γίνει το καθοριστικό ρήγμα της εποχής της ΑΙ.
