ΗΠΑ-Κούβα: Ιστορία μιας ταραχώδους σχέσης

“Μπορώ να κάνω ό,τι θέλω με την Κούβα”, δήλωσε ο Ντόναλντ Τραμπ στα μέσα Μαρτίου. Τώρα έχει ξεκινήσει ο επόμενος γύρος: Οι ΗΠΑ σκοπεύουν να απαγγείλουν κατηγορίες στον πρώην πρόεδρο της Κούβας, Ραούλ Κάστρο. “Αναμένουμε να εμφανιστεί εδώ είτε οικειοθελώς είτε με άλλα μέσα”, δήλωσε το υπουργείο Δικαιοσύνης. Ο 94χρονος κατηγορείται για συμμετοχή στην κατάρριψη δύο αμερικανικών πολιτικών αεροσκαφών το 1996, η οποία σκότωσε τέσσερις ανθρώπους. Σχεδόν ταυτόχρονα, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, υποσχέθηκε στον κουβανικό λαό εκατομμύρια σε ανθρωπιστική βοήθεια σε ένα βιντεοσκοπημένο μήνυμα στο X, την “Ημέρα Ανεξαρτησίας” της Κούβας. Και ο Τραμπ δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα “απελευθερώσουν την Κούβα”. Δεν θα ήταν ο πρώτος πρόεδρος των ΗΠΑ με επεκτατικές φιλοδοξίες, λέει ο ιστορικός Μάικλ Ζέουσκε, καθηγητής στο Κέντρο Μελετών Εξάρτησης και Δουλείας στο Πανεπιστήμιο της Βόννης. “Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι ΗΠΑ έφτασαν στο νησί”, λέει.

Η Κούβα δεν πωλείται

Εκείνη την εποχή, η Κούβα ήταν ακόμα αποικία της ευρωπαϊκής υπερδύναμης Ισπανίας. Το 1820, ο Τόμας Τζέφερσον, πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ στις νεαρές ακόμη Ηνωμένες Πολιτείες, δήλωσε ότι έπρεπε να αξιοποιηθεί η πρώτη ευκαιρία για την προσάρτηση της Κούβας στις ΗΠΑ. Αυτό ώθησε τον Τζον Κουίνσι Άνταμς, υπουργό Εξωτερικών υπό τον Τζέιμς Μονρόε, να σχολιάσει τρία χρόνια αργότερα: “Υπάρχουν νόμοι φυσικής αλλά και πολιτικής βαρύτητας – και όπως ένα μήλο που ξεριζώνεται από ένα δέντρο από μια καταιγίδα δεν έχει άλλη επιλογή από το να πέσει στη γη, έτσι και η Κούβα, αν χωριστεί βίαια από την αφύσικη ένωσή της με την Ισπανία και δεν μπορεί να αμυνθεί, μπορεί μόνο να ακολουθήσει τη βαρύτητα της Βορειοαμερικανικής Ένωσης, η οποία, με τον ίδιο φυσικό νόμο, δεν μπορεί να διώξει την Κούβα από τον κόρφο της”.

Το 1848, ο Τζέιμς Κ. Πολκ, ο ενδέκατος πρόεδρος των ΗΠΑ, προσέφερε στην Ισπανία 100 εκατομμύρια δολάρια για την Κούβα, αλλά η αποικιακή δύναμη φέρεται να ενημέρωσε τις ΗΠΑ ότι θα προτιμούσε να βυθίσει το νησί. Η Ισπανία ήθελε να κρατήσει μία από τις λίγες εναπομείνασες υπερπόντιες αποικίες της. Μόλις έξι χρόνια αργότερα, Αμερικανοί διπλωμάτες συνέταξαν ένα μυστικό έγγραφο, που δήλωνε ότι είχαν το δικαίωμα να καταλάβουν την Κούβα με τη βία εάν η Ισπανία συνέχιζε να αρνείται να πουλήσει το νησί. Αλλά ούτε αυτό κατέληξε πουθενά.

Το “ώριμο μήλο”

Όλα αυτά τα σχέδια βασίζονταν στο λεγόμενο “Δόγμα Μονρόε”. Σε αυτό, ο Πρόεδρος Τζέιμς Μονρόε είχε στείλει στις ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις το μήνυμα το 1823: “Η Αμερική για τους Αμερικανούς”, διεκδικώντας για το νεαρό του έθνος την απόλυτη κυριαρχία στη Βόρεια και Νότια Αμερική. Αλλά οι ΗΠΑ βρίσκονταν ήδη σε μια πορεία επέκτασης. Και δεν ήταν προφανές να κόψουν επιτέλους το “μήλο”, που βρισκόταν μόλις 160 χιλιόμετρα μακριά από τη Φλόριντα, πρακτικά στην πόρτα τους;

Ο Ισπανοαμερικανικός Πόλεμος

Το 1898, παρουσιάστηκε επιτέλους ένα πρόσχημα για να καταλάβουν το νησί. Οι Κουβανοί αγωνίζονταν σκληρά για χρόνια για να αποτινάξουν τον ισπανικό αποικιακό ζυγό. Η Ουάσινγκτον επέδειξε ισχυρή στρατιωτική παρουσία στη χώρα, στέλνοντας το μήνυμα: Προστατεύουμε τους πολίτες μας που βρίσκονται εδώ. Έτσι, για εβδομάδες, το αμερικανικό θωρακισμένο καταδρομικό USS Maine παρέμεινε αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Αβάνας.

Στις 15 Φεβρουαρίου 1898, μια τεράστια έκρηξη άνοιξε το κύτος του πλοίου. Βυθίστηκε μέσα σε λίγα λεπτά. Μήπως έφταιγε μια φωτιά που σιγόκαιγε και έφτασε στην αποθήκη πυρομαχικών; Ή μήπως οι Ισπανοί τορπίλισαν το πλοίο, όπως ισχυρίζονται οι ΗΠΑ; “Αυτό δεν έχει αποδειχθεί. Δεν υπήρξαν ποτέ στοιχεία ότι επρόκειτο για επίθεση”, λέει ο Ζέουσκε. Οι Ηνωμένες Πολιτείες κήρυξαν τον πόλεμο στην Ισπανία.

Η Κούβα γίνεται οιονεί προτεκτοράτο

Αυτός ο πόλεμος κράτησε μόλις τέσσερις μήνες και τελείωσε με την ήττα της Ισπανίας, η οποία έχασε τις τελευταίες μεγάλες αποικίες της: το Πουέρτο Ρίκο, το Γκουάμ, τις Φιλιππίνες και την Κούβα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες απέκτησαν πλέον την κυριαρχία στο νησί της Καραϊβικής. Το γεγονός ότι η Κούβα δεν έγινε πολιτεία των ΗΠΑ οφείλεται κυρίως στον Αμερικανό γερουσιαστή Χένρι Μουρ Τέλερ. Έκανε εκστρατεία στην Ουάσιγκτον κατά της προσάρτησης της Κούβας, πιθανώς και για να αποτρέψει τον ανταγωνισμό της παραγωγής ζάχαρης της Κούβας με αυτήν της πολιτείας καταγωγής του, του Κολοράντο.

Η Κούβα, ωστόσο, δεν θα γίνει ανεξάρτητη. Οι ΗΠΑ ενημέρωσαν ότι δεν θα αποσύρουν τα στρατεύματά τους, εκτός εάν η νέα κυβέρνηση συμφωνήσει σε μια τροπολογία που ονομάζεται “Τροποποίηση Πλατ”. “Έπρεπε να την γράψουν στο Σύνταγμά τους”, λέει ο Ζέουσκε. Η τροπολογία ορίζει τη μελλοντική σχέση μεταξύ των δύο χωρών. Συγκεκριμένα, αυτό σημαίνει ότι οι ΗΠΑ έχουν λόγο στην εξωτερική πολιτική, το εθνικό χρέος και την υγειονομική περίθαλψη, μπορούν να επεμβαίνουν στρατιωτικά και μπορούν να κατασκευάζουν ναυτικές βάσεις στο νησί. Το Γκουαντάναμο υπάρχει ακόμα και σήμερα. Στις 20 Μαΐου 1902, η στρατιωτική κατοχή των ΗΠΑ τερματίζεται και η Δημοκρατία της Κούβας εκλέγει τον πρώτο πρόεδρό της. Στην πράξη, ωστόσο, η Κούβα παραμένει ένα οιονεί προτεκτοράτο του μεγάλου βόρειου γείτονά της, με τις ΗΠΑ να καθοδηγούνται κυρίως από οικονομικά συμφέροντα. Μέχρι το 1926, περίπου το 60% της κουβανικής βιομηχανίας ζάχαρης βρισκόταν υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ και οι Αμερικανοί επιχειρηματίες επενδύουν επίσης σε ξενοδοχεία, μπαρ και καζίνο στην Αβάνα.

Το “μακρύ χέρι” της Μαφίας

Ειδικά μετά το 1920, όταν κηρύχθηκε η ποτοαπαγόρευση στις ΗΠΑ, οι τουρίστες συνέρρευσαν στην περιοχή. Και λίγο αργότερα, το ίδιο έκανε και η μαφία. Ήταν αρκετά κοντά στις ΗΠΑ, αλλά αρκετά μακριά για να ξεφύγει από το μακρύ χέρι του FBI.

Η Αβάνα γίνεται μια παγκόσμια μητρόπολη για τυχερά παιχνίδια, εμπορία ναρκωτικών και όπλων, ξέπλυμα χρήματος και πορνεία. Εκατομμύρια κέρδη καταλήγουν στις τσέπες της αμερικανικής μαφίας και της οικογένειας Μπατίστα. Ο δικτάτορας Φουλχένσιο Μπατίστα τα πηγαίνει περίφημα με τον αρχηγό της μαφίας Μέγιερ-Λάνσκι, ο οποίος γίνεται στενός επιχειρηματικός του συνεργάτης και ανεπίσημος σύμβουλός του.

Η Κουβανική Επανάσταση και οι συνέπειές της

Ενώ κάποιοι γίνονταν όλο και πιο πλούσιοι και διασκέδαζαν, ο πληθυσμός της Κούβας λιμοκτονούσε. Το 1953, ο Φιντέλ Κάστρο και οι αντάρτες του εξαπέλυσαν την πρώτη τους απόπειρα κατάληψης της εξουσίας, η οποία καταστάλθηκε βάναυσα. Στη συνέχεια, το “Κίνημα της 26ης Ιουλίου” διεξήγαγε ανταρτοπόλεμο, ο οποίος έληξε με την εκδίωξη του Μπατίστα το 1959. “Αρχικά, ο Κάστρο επιδίωκε καλές σχέσεις με τις ΗΠΑ”, λέει ο Ζέουσκε, “αλλά αυτές δεν ενδιαφέρονταν να διαπραγματευτούν με τον σοσιαλιστή επαναστάτη. Ειδικά επειδή ο Κάστρο διέταξε την απαλλοτρίωση των διυλιστηρίων και των φυτειών ζαχαροκάλαμου, που ανήκαν στις ΗΠΑ και άρχισε να ευθυγραμμίζεται με τη Σοβιετική Ένωση”.

Το 1960, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ επέβαλε εμπορικό εμπάργκο στην Κούβα. Το 1961, Κουβανοί εξόριστοι, με την μυστική υποστήριξη της CIA, επιχείρησαν να αποβιβαστούν στον Κόλπο των Χοίρων για να ανατρέψουν το καθεστώς του Φιντέλ. Απέτυχαν παταγωδώς. Η Κούβα είχε ταπεινώσει δημόσια τις Ηνωμένες Πολιτείες: “Fidel, campeon, te comiste el tiburon!” φώναζε ο λαός στους δρόμους της Αβάνας, “Φιντέλ, πρωταθλητή, έφαγες τον καρχαρία!” Η ενέργεια αυτή ώθησε τον Κάστρο ακόμη περισσότερο στην αγκαλιά των Σοβιετικών. Ένας τροπικός σοβιετικός δορυφόρος ιδρύθηκε στο κατώφλι των Ηνωμένων Πολιτειών.

Όταν η Σοβιετική Ένωση ανέπτυξε πυρηνικούς πυραύλους στην Κούβα το 1962, ο κόσμος βρέθηκε στο χείλος της πυρηνικής καταστροφής – μέχρι που οι Ρώσοι απέσυραν τελικά τα όπλα τους, αφού οι Αμερικανοί εγγυήθηκαν ότι δεν θα επέμβουν στρατιωτικά στην Κούβα. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθούσαν να θέλουν να εξαλείψουν τον Κάστρο: αρχικά με πληρωμένους δολοφόνους. Όταν αυτό απέτυχε, η υπηρεσία πληροφοριών πειραματίστηκε με διάφορες παράδοξες μεθόδους: δηλητηριασμένα πούρα, μια στολή δύτη μολυσμένη με βακτήρια και ένα κοχύλι γεμάτο με εκρηκτικά. Οι αμερικανικές επιθέσεις στον Κάστρο συνέβαλαν ωστόσο μόνο στην ενίσχυση των δεσμών του κουβανικού λαού με τον ηγέτη τους.

Είναι η Κούβα “έτοιμη να πέσει”;

Δύο φορές αργότερα οι δύο χώρες έδειξαν να πλησιάζουν περισσότερο μεταξύ τους: Υπό τους προέδρους των ΗΠΑ Τζίμι Κάρτερ και Μπαράκ Ομπάμα, υπήρξαν περίοδοι ύφεσης. Αλλά ο Ντόναλντ Τραμπ άλλαξε πορεία. Αφού ανακοίνωσε στις αρχές Ιανουαρίου ότι η Κούβα ήταν “έτοιμη να πέσει” και διέκοψε την προμήθεια πετρελαίου της χώρας, πρόσθεσε τον Μάρτιο, ζωντανά στην τηλεόραση: “Πιστεύω ότι θα έχω την τιμή να κατακτήσω την Κούβα”. Η απάντηση της Κούβας ήταν άμεση: Η Κούβα είναι ένα κυρίαρχο κράτος, δήλωσε ο υφυπουργός Εξωτερικών της Κούβας Κάρλος Φερνάντες ντε Κόσιο στο NBC News. “Η Κούβα δεν θα δεχτεί να γίνει υποτελές κράτος ή χώρα που εξαρτάται από άλλο κράτος”.

Η κατάσταση στο νησί δεν είναι καθόλου απλή. Από τότε που η στρατιωτική επίθεση του Τραμπ κατά της Βενεζουέλας διέκοψε τις παραδόσεις πετρελαίου από το φιλικό έθνος, ο ενεργειακός εφοδιασμός καταρρέει. Οι τουρίστες μένουν μακριά, τα σκουπίδια στοιβάζονται στους δρόμους και τα τρόφιμα χαλάνε επειδή τα ψυγεία δεν λειτουργούν.