Του Κώστα Ράπτη
Το συμφέρον μας είναι να τερματισθεί η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή το συντομότερο δυνατό. Αυτό υποστήριξε ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντίμιρ Πούτιν, μιλώντας σε δημοσιογράφους την Πέμπτη κατά το ετήσιο Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης. Δεν ήταν απαραιτήτως ειλικρινής…
Άλλωστε, η τοποθέτηση αυτή ήρθε ως απάντηση σε ερώτηση για το αν η Μόσχα επωφελείται από την άνοδο των τιμών ενέργειας που προκαλείται από τις εντάσεις με το Ιράν και τις διαταράξεις σε βασικές παγκόσμιες ναυτιλιακές οδούς. Τα κέρδη αυτά είναι “προσωρινά”, υποστήριξε ο Πούτιν, αντιτείνοντας ότι προτεραιότητα της Ρωσίας είναι η μακροπρόθεσμη σταθερότητα.
Δεν είναι, όμως, μόνο τα προφανή υλικά κέρδη που καταγράφει η Ρωσία τα οποία την κατατάσσουν στους κερδισμένους αυτής της αναταραχής. Είναι και η ικανοποίηση από τη δύσκολη θέση στην οποία αντικειμενικά έχει περιέλθει ο υπερατλαντικός μέγας ανταγωνιστής, αλλά και η δυνατότητα να μελετηθούν σε ζωντανό χρόνο οι ανατροπές στην τέχνη του πολέμου που δίνουν αναπάντεχα πλεονεκτήματα στις μειονεκτούσες δυνάμεις.
Εξού και ο ένοικος του Κρεμλίνου αισθάνθηκε την ανάγκη να εξάρει με τις δηλώσεις του τους Ιρανούς φίλους του. “Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο λαός του Ιράν έχει αποδείξει ότι τα συμφέροντά του πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Έχει δείξει συνοχή και τη θέλησή του να αγωνιστεί. Διατηρούμε επαφές με τους Ιρανούς φίλους μας και ελπίζουμε ότι αυτό θα οδηγήσει σε θετικό αποτέλεσμα”, είπε.
Σε ρόλο υποψήφιου μεσολαβητή
Και, βέβαια, η Ρωσία έχει κάθε λόγο να επιχαίρει με την απορρόφηση των ΗΠΑ από προτεραιότητες περισσότερο πιεστικές από την ουκρανική κρίση. “Η κρίση στην Ουκρανία είναι τοπική, ενώ αυτή περί το Ιράν έχει παγκόσμιο χαρακτήρα”, δήλωσε ο Πούτιν, προσθέτοντας ότι η Ουάσινγκτον “αναγκάστηκε να ασχοληθεί πρωτίστως με αυτό το ζήτημα”.
Ο Ρώσος ηγέτης επανέλαβε την υποστήριξη της Μόσχας σε μια διπλωματική λύση ως προς τις ανησυχίες για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, υπονοώντας ότι το εμπλουτισμένο ιρανικό ουράνιο θα μπορούσε να αραιωθεί υπό την επίβλεψη του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.
Ο Ρώσος πρόεδρος χαρακτήρισε το Ιράν μια φιλική χώρα, με την οποία η Ρωσία διατηρούσε στενή σχέση εμπιστοσύνης. Εμφανίσθηκε πάντως πρόθυμος ακόμα και να μεσολαβήσει για μια διευθέτηση της κρίσης, επισημαίνοντας ότι η Ρωσία παρέμεινε σε επαφή με όλα τα εμπλεκόμενα μέρη και προέτρεπε την Τεχεράνη να απόσχει από στρατιωτικές ενέργειες εναντίον αραβικών κρατών. Υπενθύμισε δε με νόημα ότι “στο πλαίσιο των γεγονότων γύρω από το Ιράν και το Στενό του Ορμούζ, η τραγωδία της Παλαιστίνης έχει κατά κάποιον τρόπο ξεχαστεί, αλλά δεν έχει πάει πουθενά”.
Μόσχα και Τεχεράνη δεν είναι προσωρινοί εταίροι
Όσο και αν παριστάνει τον αποστασιοποιημένο, ο Πούτιν γνωρίζει καλά πως οτιδήποτε συμβαίνει στη Μέση Ανατολή (ιδίως αν έχει την εμβέλεια του τελευταίου πολέμου) μπορεί να διαταράξει όλο το διεθνές σύστημα. Και πάντως, η δική του χώρα δεν είναι μακρινός παρατηρητής της Μέσης Ανατολής. Είναι μια σημαντική δύναμη με μακροχρόνια περιφερειακά συμφέροντα, διπλωματική παρουσία στα Ηνωμένα Έθνη και αυξανόμενη εμπλοκή με τον μουσουλμανικό κόσμο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ρωσία έχει εισέλθει στον πόλεμο στρατιωτικά για λογαριασμό του Ιράν. Αυτό θα ήταν μια επικίνδυνη παρεξήγηση, επισημαίνει σε ανάλυσή του για το Ρωσικό Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων ο Πακιστανός διπλωμάτης Ζαχίρ Αχμέντ Αουάν. Όπως εξηγεί, ο ρόλος της Ρωσίας ήταν πιο υπολογισμένος και, από πολλές απόψεις, πιο χρήσιμος. Έχει προστατεύσει την Ισλαμική Δημοκρατία πολιτικά και διπλωματικά, απορρίπτοντας τις προσπάθειες να αντιμετωπιστεί το Ιράν ως κράτος του οποίου η κυριαρχία μπορεί να παραβιαστεί χωρίς συνέπειες. Η υποστήριξη της Ρωσίας έχει βοηθήσει να διασφαλιστεί ότι το Ιράν δεν θα απομονωθεί ως αβοήθητος στόχος.
Το θεμέλιο αυτής της θέσης είναι η στρατηγική συνεργασία Ρωσίας – Ιράν. Τον Ιανουάριο του 2025 η Ρωσία και το Ιράν υπέγραψαν μια 20ετή συνθήκη συνολικής στρατηγικής συνεργασίας. Η συμφωνία καλύπτει την ασφάλεια, την αμυντική συνεργασία, την ενέργεια, την ειρηνική πυρηνική συνεργασία, το εμπόριο, τον οικονομικό συντονισμό και την περιφερειακή διπλωματία. Η σημασία της δεν είναι απλώς συμβολική. Λέει στον κόσμο ότι η Μόσχα και η Τεχεράνη δεν είναι προσωρινοί εταίροι που ενώνονται μόνο από κρίσεις. Χτίζουν μια μακροπρόθεσμη στρατηγική σχέση, βασισμένη σε κοινά συμφέροντα, αντίσταση στις μονομερείς πιέσεις και υποστήριξη για μια πιο πολυπολική διεθνή τάξη.
Για το Ιράν, αυτή η συνεργασία παρέχει διπλωματικό βάθος. Για τη Ρωσία, ενισχύει τη θέση της στη Μέση Ανατολή, την περιοχή της Κασπίας και την Ευρασία. Και οι δύο χώρες αντιμετωπίζουν δυτικές κυρώσεις και πολιτικές πιέσεις. Και οι δύο αντιτίθενται σε μια παγκόσμια τάξη που κυριαρχείται από ένα κέντρο ισχύος. Και οι δύο βλέπουν την κυριαρχία ως ασπίδα κατά των επεμβάσεων. Αυτή η κοινή κοσμοθεωρία έχει ενισχύσει τη συνεργασία τους, ειδικά κατά τη διάρκεια του τρέχοντος πολέμου.
Οι παράγοντες που προσδιορίζουν τη ρωσική στάση
Πρώτον, η Ρωσία επιθυμεί περιφερειακή σταθερότητα επειδή η Μέση Ανατολή επηρεάζει τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Ως σημαντικός παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου, η Ρωσία έχει άμεσο συμφέρον στις τιμές της ενέργειας, στις ναυτιλιακές οδούς και στον συντονισμό του ΟΠΕΚ+. Η Μόσχα κατανοεί ότι η ελεγχόμενη σταθερότητα εξυπηρετεί τη Ρωσία καλύτερα από το ανεξέλεγκτο χάος.
Δεύτερον, η Ρωσία θέλει να διατηρήσει τη στρατηγική της παρουσία στην περιοχή. Η μακρά εμπλοκή της στη Συρία, η ναυτική και αεροπορική της παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο και οι πολιτικοί της δεσμοί με τις περιφερειακές κυβερνήσεις τής δίνουν έναν ρόλο που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Τρίτον, η Ρωσία θέλει να παρουσιαστεί ως αντίβαρο στον δυτικό παρεμβατισμό. Αυτό είναι κεντρικό σημείο στην αφήγηση της εξωτερικής πολιτικής της Μόσχας. Η Ρωσία υποστηρίζει ότι η Μέση Ανατολή έχει υποφέρει πάρα πολύ από πολέμους αλλαγής καθεστώτος, μονομερείς κυρώσεις, ξένες στρατιωτικές βάσεις και επιλεκτικές ερμηνείες του διεθνούς δικαίου. Είτε συμφωνεί κανείς με τη Μόσχα σε κάθε ζήτημα είτε όχι, αυτό το μήνυμα βρίσκει απήχηση σε πολλές χώρες στην Ασία και την Αφρική.
Τέταρτον, η Ρωσία έχει εγχώριο και πολιτισμικό συμφέρον να διατηρεί καλές σχέσεις με τον μουσουλμανικό κόσμο. Εκατομμύρια μουσουλμάνοι ζουν εντός της Ρωσικής Ομοσπονδίας, σε περιοχές όπως το Ταταρστάν, το Μπασκορτοστάν, η Τσετσενία, το Νταγκεστάν κ.ά. Η Ρωσία είναι επίσης παρατηρητής στον Οργανισμό Ισλαμικής Συνεργασίας. Μέσω πλατφορμών όπως η Ομάδα Στρατηγικού Οράματος Ρωσίας – Ισλαμικού Κόσμου και το Φόρουμ του Καζάν, η Μόσχα προσπάθησε να χτίσει πολιτικές, πολιτιστικές και οικονομικές γέφυρες με χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία.
α
