Ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια: Από αντλίες θερμότητας έως μπαταρίες – Το πακέτο των 1,5 δισ. και ποιοι θα ωφεληθούν

Έναν πρόσθετο δημοσιονομικό «χώρο» που πλησιάζει το 1,5 δισ. ευρώ αποκτά η κυβέρνηση για ενεργειακές επενδύσεις την τριετία 2026-2028, χωρίς οι σχετικές δαπάνες να επιβαρύνουν το όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών. Το «κλειδί» είναι η ενεργοποίηση της ρήτρας διαφυγής για την ενέργεια.

Δαπάνες οι οποίες συνδέονται με την αποθήκευση ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, επιδοτήσεις για την αντικατάσταση λέβητα ορυκτών καυσίμων (πετρέλαιο θέρμανσης) με αντλίες θερμότητας, φορολογικά κίνητρα ή και δημόσιες επενδύσεις σε υποδομές φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων, επενδύσεις σε τεχνολογίες μπαταριών ή /και σιδηροδρομικές υποδομές και τροχαίο υλικό αποτελούν μερικές από τις παρεμβάσεις που μπορούν να χρηματοδοτηθούν μέσω της ρήτρας διαφυγής για την ενέργεια.

Το ακριβές μείγμα των παρεμβάσεων που θα περιληφθούν στη ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια, το ύψος των οποίων πλησιάζει το 1,5 δισ. ευρώ για την τριετία ’26 – ’28, αναμένεται να αποκαλύψει ο πρωθυπουργός από το βήμα της ΔΕΘ.

Πρόκειται για έργα τα οποία θα καλυφθούν από εθνικούς πόρους όμως θα εξαιρεθούν από το όριο αύξηση των δαπανών μετά και το αίτημα της Αθήνας στην Κομισιόν για ενεργοποίηση της ρήτρας διαφυγής για την ενέργεια. Όπως έχει διευκρινιστεί πρόκειται για παρεμβάσεις οι οποίες σχετίζονται με επενδύσεις στην αποθήκευση ενέργειας από ΑΠΕ, την εξοικονόμηση ενέργειας, την ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων και έργα υποδομών χωρίς να παραβιάζεται το όριο αύξησης των δαπανών.

Με βάση της κατευθυντήριες γραμμές που εξέδωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προς τα κράτη-μέλη, η πρωτοβουλία αυτή παρέχει στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ένα σαφές πλαίσιο προκειμένου να διεκδικήσουν πρόσθετη δημοσιονομική ευελιξία για έργα στον τομέα της ενέργειας, ορίζοντας με ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι παρεμβάσεις θα συνυπολογίζονται στο πλαίσιο της κοινοτικής εποπτείας.

Ο κατάλογος των μέτρων για τη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και την αύξηση της ενεργειακής ασφάλειας μπορεί να περιλαμβάνει:

Νοικοκυριά

• Επιδοτήσεις για γεωθερμική και ηλιακή ενέργεια.
• Επιδοτήσεις για συστήματα αποθήκευσης ενέργειας σε κατοικίες.
• Επιδοτήσεις για την αντικατάσταση λέβητα ορυκτών καυσίμων με καθαρές εναλλακτικές λύσεις, όπως οι αντλίες θερμότητας.
• Επιδοτήσεις για επενδύσεις σε υποδομές φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων (EV) στο σπίτι.
• Επιδοτήσεις και/ή δάνεια με μειωμένο επιτόκιο για μεσαίας ή εκτεταμένης κλίμακας ανακαινίσεις κτιρίων κατοικίας (4).

Δημόσιος τομέας

• Επενδύσεις σε επιτόπια παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και σε συστήματα αποθήκευσης.
• Επενδύσεις σε μεσαίας ή εκτεταμένης κλίμακας ανακαινίσεις κτιρίων.

Επιχειρήσεις

• Φορολογικά κίνητρα για υποδομές φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων.
• Επιδοτήσεις και/ή δάνεια με μειωμένο επιτόκιο για μεσαίας ή εκτεταμένης κλίμακας ανακαινίσεις κτιρίων.
• Στοχευμένα χρηματοδοτικά κίνητρα για την αύξηση του ρυθμού ανάπτυξης και εγκατάστασης τεχνολογιών βιομηχανικής απανθρακοποίησης, όπως ορίζονται στο Παράρτημα του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1735 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (5).

Υποδομές μεταφορών

• Δημόσιες επενδύσεις σε υποδομές φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων.
• Δημόσιες επενδύσεις σε υποδομές καθαρών αστικών μεταφορών και σε τροχαίο υλικό, όπως τραμ και μετρό.
• Δημόσιες επενδύσεις σε σιδηροδρομικές υποδομές και τροχαίο υλικό.

Ενεργειακός τομέας

• Επενδύσεις σε έργα ανανεώσιμης ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και της θέρμανσης.
• Επενδύσεις σε τεχνολογίες μπαταριών και αποθήκευσης ενέργειας.Επενδύσεις σε πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής.
• Επενδύσεις σε υποδομές και τεχνολογίες του δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας.
• Επενδύσεις σε τεχνολογίες παραγωγής υδρογόνου μέσω ηλεκτρόλυσης, με χρήση ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ή ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα (6).
• Επενδύσεις σε τεχνολογίες ενεργειακής απόδοσης που σχετίζονται με το ενεργειακό σύστημα.
• Επενδύσεις σε βιώσιμα καύσιμα από ανανεώσιμες πηγές.
• Συμβάσεις επί διαφοράς δύο κατευθύνσεων (two-way Contracts for Difference – CfD) για την παραγωγή καθαρής ενέργειας.
• Επενδύσεις για την ενίσχυση της φυσικής και κυβερνοασφάλειας των ενέργεια

Αντίθετα, μέτρα που έχουν άλλους στόχους, ακόμη και αν σχετίζονται σε κάποιο βαθμό με την κρίση στη Μέση Ανατολή, δεν είναι επιλέξιμα όπως μειώσεις ειδικών φόρων κατανάλωσης ή άλλων φόρων στα ορυκτά καύσιμα, εισοδηματικές ενισχύσεις ή άλλες επιδοτήσεις που αποσκοπούν στον μετριασμό των επιπτώσεων των υψηλών τιμών ενέργειας.

Όπως επισημαίνεται στις κατευθυντήριες γραμμές της Κομισιόν, τα κράτη- μέλη θα υποχρεούνται να παρέχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τα μέτρα για τα οποία ζητούν την εφαρμογή της ευελιξίας είναι στοχευμένα και οικονομικά αποδοτικά. Για παράδειγμα, θα πρέπει να δίνεται προτεραιότητα σε δράσεις που στηρίζουν την ενεργειακή μετάβαση των πλέον ευάλωτων νοικοκυριών και επιχειρήσεων, συμπεριλαμβανομένων των ενεργοβόρων επιχειρήσεων.

Περιθώριο ευελιξίας έως 0,6% του ΑΕΠ

Το κόστος των επιλέξιμων μέτρων ενεργειακής ασφάλειας θα περιορίζεται στο 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και στο 0,6% του ΑΕΠ σωρευτικά για την περίοδο 2026-2028. Αυτό θα πρέπει να ερμηνεύεται ως εξής:

·        Μέγιστη ετήσια ευελιξία:
Το μέγιστο διαθέσιμο περιθώριο ευελιξίας από μέτρα ενεργειακής ασφάλειας κάθε έτους αντιστοιχεί στο δημοσιονομικό κόστος των μέτρων που δηλώνει το κράτος μέλος και τα οποία κρίνονται επιλέξιμα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την εφαρμογή της Εθνικής Ρήτρας Διαφυγής κατά το συγκεκριμένο έτος, με ανώτατο όριο το 0,3% του ΑΕΠ.

·        Μέγιστη σωρευτική ευελιξία για την περίοδο 2026-2028:
Το συνολικό ποσό της ευελιξίας που θα χρησιμοποιηθεί για μέτρα ενεργειακής ασφάλειας καθ’ όλη την περίοδο 2026-2028 δεν μπορεί να υπερβαίνει το 0,6% του ΑΕΠ έως το τέλος του 2028.

Για παράδειγμα: Εάν η Ελλάδα χρησιμοποιήσει ευελιξία ύψους 0,3% του ΑΕΠ το 2026 και 0,3% το 2027, τότε θα έχει εξαντλήσει το σύνολο της ευελιξίας καθώς ισούται με το 0,6% του ΑΕΠ. Εναλλακτικά, μπορεί να χρησιμοποιήσει 0,2% του ΑΕΠ σε καθένα από τα τρία έτη (2026-2028). Επίσης, μπορεί να κάνει χρήση του 0,3% του ΑΕΠ το 2026, 0,2% το 2027 και 0,1% το 2028.