Του Κώστα Ράπτη
Με έγγραφο της προεδρίας, το οποίο εκδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2021, η Τουρκία έκανε γνωστό ότι επιθυμεί να αποκαλείται στα διεθνή φόρα αποκλειστικώς με το ενδωνύμιό της, δηλ. ως Türkiye (και όχι ως Turkey, Turquie, Türkei κ.ο.κ.), προκειμένου να κατοχυρώσει ένα brand περισσότερο αντιπροσωπευτικό της ιστορίας και της παράδοσης της χώρας. Η σύμπτωση του Turkey με την αγγλική λέξη για τη γαλοπούλα θεωρήθηκε άλλωστε ευρέως ως επαρκής λόγος για να αποφεύγονται τα έξωθεν δοσμένα ονόματα. Σε κάθε περίπτωση, τα Ηνωμένα Έθνη, το Συμβούλιο της Ευρώπης, η Ε.Ε., το ΝΑΤΟ, η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή, η FIFA προσαρμόσθηκαν στην αλλαγή.
Το rebranding φαίνεται πως ήρθε η ώρα να επεκταθεί στον χώρο και τον χρόνο.
Ο υπουργός Παιδείας Γιουσούφ Τεκίν ανακοίνωσε σειρά αλλαγών στην ορολογία των σχολικών βιβλίων, παρουσιάζοντάς τες ως μια “εννοιολογική επανάσταση” απέναντι στη δυτική ιστορική προσέγγιση. Όροι όπως “Σταυροφορίες” αντικαθίστανται από τον όρο “Επιθέσεις των Σταυροφόρων”, ενώ η “Εποχή των Ανακαλύψεων” αποδίδεται πλέον ως “Αρχή της Αποικιοκρατίας”.
Άλλες σημαντικές αλλαγές είναι η αντικατάσταση του όρου “Κεντρική Ασία” από το “Τουρκιστάν”, αλλά και του “Βυζαντίου” από τον όρο “Ανατολική Ρώμη”. Επιπλέον, το Αιγαίο Πέλαγος (Ege Denizi) γίνεται “Θάλασσα των Νήσων” (Adalar Denizi), ενώ η “Γαλάζια Πατρίδα” εντάσσεται πλέον επίσημα στα σχολικά βιβλία, μαζί με τις έννοιες “Εναέρια Πατρίδα” και “Πράσινη Πατρίδα”, ενισχύοντας τη γεωπολιτική διάσταση της εκπαιδευτικής ύλης.
Χρειάζεται, πέρα από τις προφανείς πολιτικές στοχεύσεις της παρούσης, να αναρωτηθεί κανείς για τα βαθύτερα κίνητρα αυτής της ροπής.
Πρόκειται για μία κίνηση οιονεί “αποαποικιοποίησης” αντίστοιχη με αυτή που ώθησε αρκετές πρώην αποικιοκρατούμενες χώρες να μετονομασθούν ευθύς με την απόκτηση της ανεξαρτησίας τους ή και μετέπειτα (λ.χ. η Χρυσή Ακτή έγινε Γκάνα, η Κεϋλάνη έγινε Σρι Λάνκα, κ.ο.κ.). Συχνά αυτό σηματοδοτούσε και καθεστωτική τομή, όπως λ.χ. η μετονομασία της Βιρμανίας σε Μιανμάρ από την στρατιωτική της κυβέρνηση.
Στις μέρες μας το πλησιέστερο, από διάφορες απόψεις, παράλληλο προς την Τουρκία είναι αυτό της Ινδίας που επιδιώκει να καθιερώσει (στο φόντο και της πολιτικής κυριαρχίας του ινδουιστικού εθνικισμού) το ενδωνύμιο Bharat.
Ως προς το Βυζάντιο, πάντως, η τουρκική πρωτοβουλία αποτελεί στην πραγματικότητα αποκατάσταση της ιστορικής ακρίβειας. Η οντότητα που μέχρι την πτώση της αυτοαποκαλούνταν “Βασιλεία Ρωμαίων” ή “Ρωμανία” μόνον κατόπιν εορτής ονομάσθηκε από τους Δυτικούς “Βυζάντιο”, από το αρχαιοελληνικό όνομα της Νέας Ρώμης ή Κωνσταντίνου Πόλεως – και αυτό με προφανή στόχευση την αποκοπή της από την ρωμαϊκή κληρονομιά, η οποία είχε πλέον ισχυρότερους διεκδικητές.
Πάντως ο Μωάμεθ ο Πορθητής, προσχωρώντας σε μιαν ορισμένη λογική συνέχειας του κράτους, προσέθεσε στους τίτλους του και το Kayser-i-Rum, δηλ. Καίσαρ των Ρωμαίων.
Κατά τον Δημήτρη Σταματόπουλο, καθηγητή Βαλκανικής ιστορίας και ιστορίας της ύστερης Οθωμανικής περιόδου στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, η διεκδίκηση της “ρωμαϊκότητας” από μέρους των Οθωμανών κατεξοχήν σχετίζεται με την κλιμάκωση της αντιπαράθεσής τους τον 19ο αι. με την (υπό τους Αυστριακούς) Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους. Τότε άλλωστε επισημοποιήθηκε και η χρήση του όρου Rum Milleti για τους Ελληνορθόδοξους υπηκόους της Αυτοκρατορίας. Αλλά κατά μία έννοια, η τάση είναι πολύ παλαιότερη, εφόσον και οι Σελτζούκοι ονόμασαν “Σουλτανάτο του Ρουμ” το κράτος τους στη Μικρά Ασία. Σε κάθε περίπτωση, για τους Οθωμανούς ιστορικούς, ο ενδιάμεσος ανάμεσα στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα και τους νεότερους χρόνους είναι ο κόσμος του Ισλάμ, που διέσωσε μέσω μεταφ<Α8Αράσεων την κλασική κληρονομιά.
Η ισχυρότερη οικειοποίηση του παρελθόντος της περιοχής που καταλαμβάνει η σημερινή Τουρκία των ανανεωμένων “αυτοκρατορικών” φιλοδοξιών εξυπηρετείται συνεπώς καλύτερα από τον εξοβελισμό του μη αφομοιώσιμου Bizans. Πρόκειται για μια κίνηση “απελευθέρωσης” από τα κεμαλικά δεσμά (όπως και η επαναμετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί), για ένα συμβολικό διαζύγιο με τη Δύση και εν μέρει για μια κίνηση αφελληνισμού του παρελθόντος – με την έννοια που ο σύγχρονος Ελληνισμός εντάσσει εαυτόν σε ένα σχήμα αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας με το αρχαίο και μεσαιωνικό παρελθόν.
Να σημειωθεί ότι ήδη από τον Μεσαίωνα οι Πέρσες συγγραφείς διέκριναν το Rumistan από το Farangistan, ήτοι τη γη των Ρωμιών από τη γη των Φράγκων. Αντιστρέφοντας, τρόπον τινά, τις αντίστοιχες διακρίσεις των Δυτικών, είχαν κατά νου μιαν “Εγγύς Δύση” και μιαν “Άπω Δύση”. Αλλά βέβαια, οι σημερινοί Έλληνες επιθυμούν (ασχέτως του αν το επιτυγχάνουν) να είναι περισσότερο “Φράγκοι” παρά “Ρωμιοί”.
Όσο για τους γείτονες Τούρκους, παρά τις υψιπετείς διακηρύξεις των κυβερνώντων, μεγάλη διάδοση αποκτούν στο διαδίκτυο (και με χαρακτηριστική ένταση το τελευταίο 24ωρο μετά την δικαστική επέμβαση στα εσωτερικά του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης) αυτοσαρκαστικές παραλλαγές όπως το Sirkiye Çamuriyeti (αμάλγαμα του Türkiye και της λέξης για το τσίρκο, καθώς και της “Δημοκρατίας” με το Çamur, ήτοι τη λάσπη…
