Η καλύτερη ευκαιρία του Ντόναλντ Τραμπ να απεμπλακεί από την ιρανική περιπέτειά του είναι μία διαπραγμάτευση στην οποία… ο ίδιος δεν συμμετέχει.
Εφόσον οι συνομιλίες μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ διεξάγονταν πάντοτε μέσω τρίτων, είναι εύκολο για τον ένοικο του Λευκού Οίκου να ισχυρίζεται, οποτεδήποτε κάποιος συνομιλεί με την Ισλαμική Δημοκρατία, ότι επίκειται επίτευξη συμφωνίας κατά τις επιθυμίες της Ουάσιγκτον. Όμως οι μόνες ενεργές συνομιλίες αυτή τη στιγμή είναι μεταξύ του Ιράν και του Ομάν, με αντικείμενο τη συνδιαμόρφωση των νέων κανόνων διάπλου του Στενού του Ορμούζ από μέρους των δύο γειτόνων. Η δε μοναδική συμμετοχή των ΗΠΑ σε αυτές είναι οι πιέσεις που καταγγέλλει το Ιράν ότι ασκούνται στο Ομάν, προκειμένου να επιδείξει άκαμπτη στάση. Όμως οι συνομιλίες Τεχεράνης-Μασκάτ φαίνεται ότι πολύ σύντομα θα ευοδοθούν.
Το δίλημμα για τον Τραμπ είναι μεγάλο: Θα επωφεληθεί ή όχι του ανοίγματος του Στενού του Ορμούζ, ώστε να κηρύξει την “νίκη” του, έστω και αν το νέο καθεστώς αφήνει την ιρανική πλευρά με ενισχυμένα δικαιώματα επί της κρίσιμης θαλάσσιας οδού; Οι ίδιοι οι Ιρανοί άλλωστε δηλώνουν ότι το Στενό δεν θα καταστεί ασφαλές από μόνη τη συμφωνία με το Ομάν και διεκδικούν την επίσημη άρση του αμερικανικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμένων.
Πολύς λόγος γίνεται για το αδιευκρίνιστο εισέτι ζήτημα των τελών διέλευσης που με οποιονδήποτε τρόπο φιλοδοξεί να καθιερώσει η ιρανική πλευρά. Όμως η αξία του ελέγχου του Στενού υπερβαίνει τους οικονομικούς υπολογισμούς – αφορά πολύ περισσότερο το σχέδιο διαμόρφωσης ενός νέου περιβάλλοντος ασφαλείας στο οποίο τα αμερικανικά στρατεύματα δεν θα έχουν θέση στον Περσικό Κόλπο. Εξ ού και στη συμφωνία με το Ομάν η Τεχεράνη κρατά για τον εαυτό της την θαλάσσια οδό των εισερχομένων στον Κόλπο σκαφών.
Όπως σημειώνει ο αντιπρόεδρος του Quincy Institute, Τρίτα Πάρσι, η διαφαινόμενη συμφωνία αποτελεί μια μικρή υποχώρηση από την Τεχεράνη. Η προηγούμενη θέση του Ιράν θα απαιτούσε την κυκλοφορία και προς τις δύο κατευθύνσεις να διέρχεται από κάποιο τμήμα των ιρανικών υδάτων, καθώς και από τα ύδατα του Ομάν. Αυτό θα είχε φέρει ακόμη και πλοία που βρίσκονται ήδη στον Περσικό Κόλπο υπό ένα ιρανικό σύστημα διαμετακόμισης. Η αναδυόμενη διαίρεση των λωρίδων θα έδινε στο Ομάν την κύρια ευθύνη για την εξερχόμενη ναυτιλία και θα περιόριζε τον αριθμό των πλοίων που απαιτούν ιρανική έγκριση ή συντονισμό.
Εάν επιτύχει (και εάν η Ουάσινγκτον την αποδεχτεί) η συμφωνία θα μπορούσε να βοηθήσει στον τερματισμό των τρεχουσών συγκρούσεων. Παραμένει ασαφές εάν αυτό θα αποκαθιστούσε το προηγούμενο αμερικανο-ιρανικό μνημόνιο συνεννόησης ή θα απαιτούσε ένα νέο πλαίσιο. Ούτε από μόνο του κινεί την πορεία σε δύο άλλα σημαντικά εμπόδια: το αίτημα του Ιράν για περιφερειακή κατάπαυση του πυρός και τις απαιτήσεις της Ουάσινγκτον σχετικά με τις πυρηνικές δραστηριότητες του Ιράν.
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει ολοένα και περισσότερο παρουσιάσει ως στόχο της την αποτροπή του Ιράν από το να ελέγχει το στενό. Ωστόσο, το ενδιαφέρον της Αμερικής για τις στρατηγικές πλωτές οδούς ιστορικά αφορούσε λιγότερο το ποιος τις διαχειρίζεται και περισσότερο το αν τα πλοία μπορούν να διέρχονται από αυτές ελεύθερα, προβλέψιμα και χωρίς διακρίσεις. Η αποτροπή ενός εχθρικού κράτους από το να αποκτήσει καταναγκαστική μόχλευση ήταν γενικά ένα μέσο διατήρησης της διέλευσης, όχι ένας σκοπός που αντικαθιστά την ίδια τη διέλευση.
Κατά τον Πάρσι, η κρίση του Σουέζ αποτελεί το πιο ξεκάθαρο ιστορικό προηγούμενο. Το 1956, ο τότε πρόεδρος της Αιγύπτου, Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, εθνικοποίησε την Διώρυγα του Σουέζ, εκτοπίζοντας την βρετανικά και γαλλικά ελεγχόμενη εταιρεία που λειτουργούσε μία από τις σημαντικότερες εμπορικές αρτηρίες του κόσμου. Η Βρετανία και η Γαλλία θεώρησαν την εθνικοποίηση όχι απλώς ως οικονομικό πλήγμα αλλά και ως στρατηγική ταπείνωση και, μαζί με το Ισραήλ, εισέβαλαν στην Αίγυπτο.
Ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Ντουάιτ Αϊζενχάουερ αρνήθηκε να τους υποστηρίξει. Αφού απέρριψε την αγγλογαλλική εισβολή, η κυβέρνηση Αϊζενχάουερ δεν έθεσε την αποκατάσταση της βρετανικής ή διεθνούς ιδιοκτησίας ως προϋπόθεση για την αποδοχή της συνεχιζόμενης διαχείρισης της διώρυγας από την Αίγυπτο. Αντ’ αυτού, η Ουάσιγκτον αντιτάχθηκε στην εισβολή και πίεσε για μια διπλωματική ρύθμιση που θα διαφύλασσε τη διεθνή πρόσβαση. Το ισχύον νομικό καθεστώς τόνιζε την ελεύθερη χρήση της διώρυγας από πλοία όλων των χωρών επί ίσοις όροις, αφήνοντας παράλληλα την Αίγυπτο υπεύθυνη για τη διαχείριση και την υπεράσπιση της πλωτής οδού.
Ο αιγυπτιακός έλεγχος δεν ήταν το ίδιο με την απεριόριστη αιγυπτιακή διακριτική ευχέρεια. Η διάκριση ήταν κρίσιμη. Η Ουάσιγκτον μπορούσε να αποδεχτεί την αιγυπτιακή κυριαρχία επί της διώρυγας, επιμένοντας παράλληλα ότι η κυριαρχία θα ασκείται εντός κανόνων που εγγυώνται τη μη μεροληπτική διέλευση. Το κυρίαρχο αμερικανικό συμφέρον δεν ήταν ποια σημαία κυμάτιζε πάνω από την αρχή της διώρυγας, αλλά το αν η διώρυγα παρέμενε ανοιχτή σύμφωνα με τους διεθνώς αποδεκτούς κανόνες.
Μια κρίσιμη λεπτομέρεια που δεν πρέπει να παραβλεφθεί: η Αίγυπτος εκείνη την εποχή δεν ήταν σύμμαχος των ΗΠΑ, ενώ η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν. Πράγματι, η Αίγυπτος ήταν εκείνη την εποχή στενά συνδεδεμένη με τη Σοβιετική Ένωση, αν και δεν ήταν επίσημα σύμμαχος της Μόσχας. Η Ουάσιγκτον, παρ’ όλα αυτά, αποδέχτηκε τη συνέχιση της αιγυπτιακής διοίκησης της διώρυγας αντί να επιδιώξει την αντιστροφή της εθνικοποίησης, υπό την προϋπόθεση ότι διατηρούνταν η ελευθερία της ναυσιπλοΐας..
Ένα άλλο διδακτικό προηγούμενο προσφέρουν τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων. Σύμφωνα με τη Σύμβαση του Μοντρέ του 1936, η Τουρκία ανέκτησε τον έλεγχο των Στενών, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος επαναστρατιωτικοποίησης και υπεράσπισής τους. Ωστόσο, τα εμπορικά πλοία διατήρησαν την ελευθερία διέλευσης υπό ένα διεθνώς αναγνωρισμένο καθεστώς. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζουν εδώ και δεκαετίες με έναν στρατηγικά σημαντικό σύμμαχο να ασκεί εκτεταμένη εξουσία σε μια πλωτή οδό που συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο – παρόλο που η Τουρκία μπορεί να ρυθμίζει την πρόσβαση των πολεμικών πλοίων και, σε καιρό πολέμου, να ασκεί πρόσθετες εξουσίες.
Η Νότια Σινική Θάλασσα υποστηρίζει το ίδιο επιχείρημα από μια άλλη οπτική γωνία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διεκδικούν εδάφη εκεί και επίσημα δεν λαμβάνουν θέση σχετικά με την κυριαρχία επί των περισσότερων αμφισβητούμενων περιοχών. Αντίθετα, αντιτίθενται στις υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις, τον καταναγκασμό και τους παράνομους περιορισμούς στην πλοήγηση και τις υπερπτήσεις. Οι αμερικανικές ναυτικές επιχειρήσεις έχουν σχεδιαστεί για να καταδεικνύουν ότι τα πλοία και τα αεροσκάφη μπορούν να ασκούν δικαιώματα που αναγνωρίζονται από το διεθνές δίκαιο, ανεξάρτητα από το ποια κυβέρνηση διεκδικεί κοντινούς βράχους, υφάλους ή ύδατα.
Η Ουάσινγκτον σίγουρα ενδιαφέρεται για την αυξανόμενη περιφερειακή δύναμη της Κίνας. Η νομική της θέση, ωστόσο, δεν είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να ελέγχουν τη Νότια Σινική Θάλασσα. Είναι ότι καμία παράκτια δύναμη δεν μπορεί να μετατρέψει τα αμφισβητούμενα ύδατα σε αποκλειστική κυριότητα ή να θέσει ως προϋπόθεση τη νόμιμη διέλευση από την πολιτική υπακοή. Για άλλη μια φορά, η διατήρηση των ναυτικών δικαιωμάτων βρίσκεται στην καρδιά της νομικής θέσης των ΗΠΑ. Στρατηγικά, η ανησυχία της Ουάσινγκτον για τον έλεγχο εκτείνεται πέρα από την απλή ναυσιπλοΐα, αλλά ακριβώς επειδή ο έλεγχος δημιουργεί την ικανότητα περιορισμού αυτών των δικαιωμάτων (και αλλαγής της περιφερειακής ισορροπίας δυνάμεων) τραβάει τέτοια προσοχή, επισημαίνει ο Πάρσι.
Το Ιράν, φυσικά, θεωρείται στην Ουάσινγκτον ως εχθρική δύναμη. Λίγοι Αμερικανοί αξιωματούχοι θα ένιωθαν άνετα με μια συμφωνία που θα άφηνε την Τεχεράνη να μπορεί να κλείνει το Στενό του Ορμούζ κατά βούληση. Επομένως, οποιαδήποτε συμφωνία πρέπει να περιέχει αξιόπιστες διασφαλίσεις: η διέλευση δεν θα πρέπει να είναι μεροληπτική· οι διαδικασίες κοινοποίησης δεν θα πρέπει να γίνονται ένα σύστημα διακριτικής αδειοδότησης· οι χρεώσεις υπηρεσιών θα πρέπει να περιορίζονται σε εύλογες αμοιβές για παρεχόμενες υπηρεσίες και όχι να λειτουργούν ως πολιτικά τέλη· και οι διαφορές θα πρέπει να υπόκεινται σε έναν συμφωνημένο διεθνή μηχανισμό.
Αλλά η Ουάσινγκτον πρέπει επίσης να αναγνωρίσει την στρατηγική πραγματικότητα που έχει αποκαλύψει ο πόλεμος. Η σύγκρουση δεν έδωσε στο Ιράν την ικανότητα να κλείσει το στενό. Αποκάλυψε μια ικανότητα που το Ιράν ήδη διέθετε- ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι είχαν εκτιμήσει πλήρως είτε η Ουάσινγκτον είτε η Τεχεράνη.
Είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι μια διπλωματική συμφωνία που θα αναγνωρίζει αυτή την πραγματικότητα δεν θα επεκτείνει τη στρατιωτική ισχύ του Ιράν. Αντίθετα, θα επιδιώξει να περιορίσει αυτή την ικανότητα μέσω μιας νομικά και πολιτικά δεσμευτικής συμφωνίας που μπορεί να διατηρηθεί για τον απλό λόγο ότι ανταποκρίνεται στα βασικά συμφέροντα όλων των εμπλεκόμενων μερών.
Η εναλλακτική λύση είναι να επιμείνουμε ότι ακόμη και ο συμβολισμός του ιρανικού ελέγχου είναι απαράδεκτος. Αλλά εκτός αν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορέσουν να εξαλείψουν με αξιοπιστία την ικανότητα του Ιράν να απειλεί τη ναυτιλία (έναν στόχο που μέχρι στιγμής δεν έχουν επιτύχει) αυτή η θέση δεν προσφέρει καμία πρακτική οδό για το άνοιγμα της πλωτής οδού. Αντίθετα, δημιουργεί τις συνθήκες για έναν ατελείωτο πόλεμο: έναν στρατιωτικά ανέφικτο στόχο σε συνδυασμό με μια πολιτική δυναμική που καθιστά την επιδίωξή του επ’ αόριστον πιο αποδεκτή από την εγκατάλειψή του.
Αν ο πρόεδρος Τραμπ καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η διατήρηση του στενού ανοιχτού είναι πιο σημαντική από την άρνηση κάθε ορατής διοικητικής εξουσίας στο Ιράν, μια συμφωνία φαίνεται πιθανή. Αν αποφασίσει ότι η αμερικανική πρωτοκαθεδρία απαιτεί την απόρριψη οποιασδήποτε ρύθμισης που αναγνωρίζει την ιρανική επιρροή, το πιθανό αποτέλεσμα θα είναι η ανανεωμένη στρατιωτική δράση – παρόλο που η στρατιωτική δράση μέχρι στιγμής δεν έχει εγγυηθεί τη διέλευση.
Μια διευθέτηση που υποβάλλει την ιρανική και ομανική διοίκηση σε προβλέψιμα, μη μεροληπτικά διεθνή πρότυπα μπορεί να μην φαίνεται ελκυστική, αλλά θα ανταποκρινόταν στο βασικό συμφέρον της Αμερικής για ελεύθερο εμπόριο σε μια περιοχή με ταχέως μειωμένη στρατηγική σημασία. Η Ουάσινγκτον θα πρέπει να την κρίνει με βάση το αν τα πλοία μπορούν να περάσουν – όχι με βάση το αν η συμφωνία διατηρεί την ψευδαίσθηση ότι το Ιράν δεν έχει επιρροή στα ύδατα κατά μήκος των ακτών του, την οποία τώρα γνωρίζουμε ότι πάντα απολάμβανε, καταλήγει ο Πάρσι.
Κ.Ρ.
