Οι τελευταίες εξελίξεις στις ΗΠΑ, με την επιτάχυνση των απελάσεων από την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα ερώτημα που απασχολεί όλο και περισσότερο την Ευρώπη: τι γίνεται όταν ένας μετανάστης δεν έχει πλέον δικαίωμα παραμονής; Η αμερικανική κυβέρνηση έχει επεκτείνει σημαντικά τις λεγόμενες third-country deportations, στέλνοντας ανθρώπους όχι στη χώρα καταγωγής τους αλλά σε τρίτες χώρες. Σύμφωνα με το Reuters, περισσότεροι από 25.000 μετανάστες έχουν μεταφερθεί μέχρι σήμερα σε τουλάχιστον 29 τρίτες χώρες. Η πρακτική έχει προκαλέσει έντονες νομικές αντιδράσεις και στις 18 Σεπτεμβρίου ομοσπονδιακό εφετείο έκρινε ότι οι μετανάστες πρέπει να έχουν ουσιαστική δυνατότητα να εκθέσουν λόγους για τους οποίους φοβούνται ότι θα υποστούν διώξεις ή βασανιστήρια στη χώρα όπου πρόκειται να μεταφερθούν.
Η αμερικανική εξέλιξη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην Ευρώπη, επειδή η Δανία εφαρμόζει εδώ και χρόνια μια διαφορετική αλλά συγγενή φιλοσοφία: η παραμονή ενός πρόσφυγα δεν θεωρείται αυτονόητα μόνιμη. Από το 2019 η δανέζικη πολιτική έχει μετατοπιστεί προς την αντίληψη ότι η προστασία είναι προσωρινή και πρέπει να διαρκεί όσο υπάρχει ανάγκη προστασίας. Οι άδειες ανανεώνονται και η μόνιμη παραμονή απαιτεί αρκετά χρόνια. Το Reuters περιγράφει τη συγκεκριμένη πολιτική ως ένα από τα χαρακτηριστικά του “δανέζικου μοντέλου” που έχουν αρχίσει να εξετάζουν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Η Κοπεγχάγη, όμως, δεν αντιμετωπίζει το μεταναστευτικό κυρίως μέσα από το πρίσμα της θρησκείας. Τα βασικά κριτήρια της πολιτικής της αφορούν την καταγωγή, την εργασία, την εκπαίδευση, το εισόδημα, την εγκληματικότητα, τη γλώσσα και την κοινωνική ένταξη. Τα επίσημα στατιστικά της Δανίας, για παράδειγμα, καταγράφουν τους μετανάστες και τους απογόνους τους κυρίως με βάση τη χώρα προέλευσης και όχι το θρήσκευμα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η θρησκεία απουσιάζει από τη δημόσια συζήτηση. Η δανέζικη κυβέρνηση έχει λάβει μέτρα κατά της κοινωνικής απομόνωσης, της “κοινωνικής επιτήρησης” και αυτού που χαρακτηρίζει parallelsamfund — παράλληλες κοινωνίες. Η ίδια η κυβέρνηση έχει αναφέρει ως προβλήματα τα “θρησκευτικά νομικά συστήματα”, την κοινωνική πίεση και την έλλειψη ένταξης, αλλά η πολιτική αντιμετώπιση είναι πρωτίστως θεσμική και κοινωνική και όχι μια προσπάθεια ελέγχου του θρησκεύματος των μεταναστών.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το πώς η Δανία επιχειρεί να αντιμετωπίσει τη γκετοποίηση. Η χώρα δημιούργησε ένα ειδικό σύστημα χαρακτηρισμού προβληματικών οικιστικών περιοχών, με κριτήρια όπως η ανεργία, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, το εισόδημα και η εγκληματικότητα, σε συνδυασμό με υψηλό ποσοστό κατοίκων από μη δυτικές χώρες. Στις περιοχές που χαρακτηρίζονται “παράλληλες κοινωνίες” εφαρμόστηκαν σχέδια αλλαγής της σύνθεσης του πληθυσμού και της κατοικίας. Προβλέφθηκε, μεταξύ άλλων, η μείωση του ποσοστού των κοινωνικών κατοικιών σε ορισμένες περιοχές στο 40% μέχρι το 2030, μέσω πωλήσεων, ανακατασκευών, νέων χρήσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, κατεδαφίσεων.
Η πολιτική αυτή είναι ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη. Το Δικαστήριο της ΕΕ έκρινε το 2025 ότι η χρήση της “μη δυτικής καταγωγής” ως κριτηρίου μπορεί να δημιουργεί ζήτημα έμμεσης εθνοτικής διάκρισης, υπόθεση που συνεχίζει να έχει νομικές συνέπειες στη Δανία. Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι στόχος είναι η ενσωμάτωση και η αποφυγή δημιουργίας κλειστών κοινωνικών θυλάκων.
Το τρίτο σκέλος είναι οι επιστροφές. Η Δανία πρωταγωνιστεί πλέον στην ευρωπαϊκή προσπάθεια δημιουργίας “return hubs” εκτός ΕΕ. Τον Σεπτέμβριο του 2026, μαζί με Γερμανία, Αυστρία, Ολλανδία και Ελλάδα, συμφώνησε να προχωρήσει σε συζητήσεις με τρίτες χώρες για τη δημιουργία κέντρων όπου θα μπορούν να μεταφέρονται άνθρωποι που δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην Ευρώπη. Η Κοπεγχάγη δηλώνει ότι επιδιώκει να είναι έτοιμη να πραγματοποιήσει τις πρώτες μεταφορές μέχρι το τέλος του 2027.
Έτσι, το ενδιαφέρον του δανέζικου παραδείγματος δεν βρίσκεται σε μια “μάχη κατά μιας θρησκείας”, αλλά σε μια συνολική αλλαγή φιλοσοφίας: λιγότερες παράτυπες αφίξεις, προσωρινή προστασία, ισχυρή απαίτηση για εργασία και αυτοσυντήρηση, ενεργός καταπολέμηση της γκετοποίησης και, όταν δεν υπάρχει δικαίωμα παραμονής, επιστροφή. Η πρόσφατη αμερικανική εμπειρία των μαζικών και τρίτων χωρών απελάσεων του Τραμπ κάνει αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη.
Τα θετικά αποτελέσματα αποτυπώνονται και στους αριθμούς. Σύμφωνα με τα επίσημα δανέζικα στοιχεία, το 2025 καταγράφηκαν μόλις 1.959 αιτήσεις ασύλου, ο χαμηλότερος αριθμός από το 1998, με εξαίρεση το ειδικό έτος της πανδημίας 2020. Συνολικά χορηγήθηκε άσυλο σε 875 ανθρώπους, συμπεριλαμβανομένων προσφύγων μέσω ποσοστώσεων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, σε πρόσφατη ανάλυσή του, σημειώνει ότι η Δανία έχει πλέον από τα χαμηλότερα επίπεδα αιτήσεων ασύλου στην Ευρώπη, αλλά υπογραμμίζει παράλληλα το αυξημένο επίπεδο αβεβαιότητας που βιώνουν οι αιτούντες άσυλο.
Μέτρα κεντροαριστερής κυβέρνησης
Η κυβέρνηση της Δανίας που έχει προωθήσει το μεγαλύτερο μέρος αυτών των μέτρων είναι κυβέρνηση της Σοσιαλδημοκρατίας, δηλαδή της κεντροαριστεράς.
Η πρωθυπουργός Mette Frederiksen είναι αρχηγός των Σοσιαλδημοκρατών και βρίσκεται στην εξουσία από το 2019. Το ενδιαφέρον είναι ότι η κυβέρνησή της έχει υιοθετήσει πολύ αυστηρή μεταναστευτική πολιτική, παρότι προέρχεται από την Αριστερά. Οι Financial Times χαρακτηρίζουν τη Frederiksen “κεντροαριστερή πρωθυπουργό” και επισημαίνει ότι η σκληρή στάση της στο μεταναστευτικό έχει προκαλέσει αντιδράσεις ακόμη και μεταξύ Ευρωπαίων σοσιαλδημοκρατών.
Και μετά τις εκλογές του Μαρτίου 2026, η κυβέρνηση της Frederiksen παραμένει κεντροαριστερή αλλά έχει κυβερνητική συνεργασία και στήριξη από κόμματα του κεντρώου και κεντροδεξιού χώρου. Το Reuters περιγράφει τους Σοσιαλδημοκράτες ως κόμμα της Αριστεράς και σημειώνει ότι η Frederiksen έχει συνεργαστεί με τους μετριοπαθείς και τους φιλελεύθερους, ενώ η μεταναστευτική πολιτική της παραμένει από τις αυστηρότερες στην Ευρώπη.
