Του Χάρη Φλουδόπουλου
Το μεγαλύτερο ενεργειακό σοκ στην ιστορία, με επιπτώσεις που ξεπερνούν ακόμη και τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970, βιώνει η παγκόσμια οικονομία εξαιτίας της διαταραχής των ενεργειακών ροών από τα Στενά του Ορμούζ. Και το σημαντικότερο είναι ότι η κρίση δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, ενώ οι συνέπειές της αναμένεται να επηρεάσουν για πολλά χρόνια τις ενεργειακές αγορές, τις επενδυτικές αποφάσεις και τις στρατηγικές των κυβερνήσεων.
Αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΙΕΑ), ο οποίος, όπως κάθε χρόνο, δημοσίευσε την ετήσια έκθεση World Energy Outlook 2026, που θεωρείται η “ενεργειακή βίβλος” της παγκόσμιας αγοράς. Η φετινή έκδοση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιχειρεί να αποτυπώσει όχι μόνο τις άμεσες επιπτώσεις της πρωτοφανούς κρίσης εφοδιασμού, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτή μπορεί να αναδιαμορφώσει τις μακροπρόθεσμες προοπτικές για το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο, τον ηλεκτρισμό και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Σύμφωνα με τον ΙΕΑ, η διακοπή των ενεργειακών ροών από τον Περσικό Κόλπο έχει προκαλέσει μέχρι τον Νοέμβριο του 2026 σωρευτικές απώλειες 2,8 δισ. βαρελιών πετρελαίου και 60 δισ. κυβικών μέτρων φυσικού αερίου. Παρά την ανθεκτικότητα που επέδειξε το διεθνές ενεργειακό σύστημα, τα διαθέσιμα περιθώρια αντίδρασης περιορίζονται, με αποτέλεσμα το βάρος της προσαρμογής να μεταφέρεται ολοένα περισσότερο στους καταναλωτές μέσω των υψηλών τιμών.
Ιδιαίτερα έντονες είναι οι πιέσεις στην αγορά του ντίζελ, το οποίο αποτελεί βασικό καύσιμο για τις μεταφορές, τη βιομηχανία και την εφοδιαστική αλυσίδα. Οι τιμές του ξεπέρασαν τα 200 δολάρια ανά βαρέλι, καταγράφοντας ιστορικά υψηλά επίπεδα.
Η έκταση της κρίσης αποτυπώνεται και στη γεωγραφική της διάσταση. Τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πληθυσμού ζουν σε χώρες που εισάγουν πετρέλαιο ή φυσικό αέριο, ενώ περισσότεροι από 4 δισ. άνθρωποι κατοικούν σε χώρες που εξαρτώνται από τα Στενά του Ορμούζ για πάνω από το 30% των πετρελαϊκών προμηθειών τους. Πριν από την κρίση, περίπου το 80% του πετρελαίου και σχεδόν το 90% του LNG που διέρχονταν από τα Στενά κατευθύνονταν προς την Ασία.
Η αντίδραση των αγορών
Παρά το πρωτοφανές μέγεθος της διαταραχής, η διεθνής αγορά κατάφερε να αποφύγει μια ακόμη μεγαλύτερη κατάρρευση του εφοδιασμού. Παραγωγοί εντός και εκτός Περσικού Κόλπου αύξησαν την παραγωγή και αξιοποίησαν εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς, ενώ η Κίνα περιόρισε δραστικά τις αγορές πετρελαίου από τις διεθνείς αγορές.
Καθοριστική ήταν η παρέμβαση του ΙΕΑ, καθώς οι χώρες-μέλη του προχώρησαν στη μεγαλύτερη συντονισμένη αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων στην ιστορία, συνολικού ύψους 400 εκατ. βαρελιών. Παράλληλα, οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν μέτρα προστασίας των καταναλωτών, χωρίς ωστόσο να καταφέρουν να αποτρέψουν τις ανατιμήσεις και τις ελλείψεις σε ορισμένες αγορές.
Το κόστος παραμένει τεράστιο. Παρά τη μείωση της ζήτησης, η συνολική δαπάνη για εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου παγκοσμίως αναμένεται να φτάσει το 2026 τα 1,6 τρισ. δολάρια, αυξημένη κατά 25% σε σύγκριση με το 2025.
Η επόμενη ημέρα
Η σημαντικότερη διαπίστωση του ΙΕΑ είναι ότι η κρίση δεν πρόκειται να αφήσει ανεπηρέαστη τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή στρατηγική των κρατών. Όπως συνέβη μετά τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970, η ενεργειακή ασφάλεια επανέρχεται στην κορυφή των πολιτικών προτεραιοτήτων.
Τρεις είναι οι βασικές κατευθύνσεις που αναδεικνύονται: διαφοροποίηση προμηθευτών και διαδρομών εφοδιασμού, μεγαλύτερη αξιοποίηση εγχώριων ενεργειακών πόρων και επιτάχυνση του εξηλεκτρισμού.
Ήδη εξετάζονται νέοι πετρελαιαγωγοί συνολικής δυναμικότητας περίπου 7 εκατ. βαρελιών ημερησίως, οι οποίοι θα παρακάμπτουν τα Στενά του Ορμούζ. Το εκτιμώμενο επενδυτικό κόστος φτάνει τα 40 δισ. δολάρια. Ωστόσο, ο ΙΕΑ προειδοποιεί ότι ακόμη και με αυτές τις υποδομές, η Μέση Ανατολή θα παραμείνει κρίσιμος προμηθευτής της διεθνούς αγοράς.
Η κρίση δημιουργεί επίσης ισχυρότερα κίνητρα για επενδύσεις σε ΑΠΕ, πυρηνική ενέργεια, ηλεκτροκίνηση και ενεργειακή αποδοτικότητα. Για τις χώρες που εξαρτώνται από εισαγόμενα καύσιμα, οι συγκεκριμένες τεχνολογίες αποκτούν πλέον όχι μόνο περιβαλλοντική αλλά και στρατηγική σημασία.
Ο ΙΕΑ εξετάζει διαφορετικά σενάρια για το μέλλον, ανάλογα με τις πολιτικές που θα εφαρμοστούν και τη διάρκεια της γεωπολιτικής αβεβαιότητας. Τα βασικά σενάρια προϋποθέτουν σταδιακή αποκατάσταση της ομαλής διέλευσης από τα Στενά έως το τέλος του 2027. Μια παρατεταμένη κρίση, αντίθετα, θα μπορούσε να επιταχύνει τη μείωση της εξάρτησης από πετρέλαιο και φυσικό αέριο και να αλλάξει ουσιαστικά τις ισορροπίες μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών.
Πετρέλαιο: Οι προβλέψεις για τιμές και ζήτηση
Στην αγορά πετρελαίου, οι προβλέψεις του ΙΕΑ παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις, ανάλογα με την ταχύτητα της ενεργειακής μετάβασης και τις αντιδράσεις των κυβερνήσεων.
Στο σενάριο διατήρησης των σημερινών πολιτικών (CPS), η παγκόσμια ζήτηση αυξάνεται στα 106 εκατ. βαρέλια ημερησίως το 2035 και στα 114 εκατ. το 2050. Αντίθετα, στο σενάριο εφαρμογής των ανακοινωμένων πολιτικών (STEPS), η ζήτηση σταθεροποιείται κοντά στα 103 εκατ. βαρέλια ημερησίως έως το 2030 και στη συνέχεια υποχωρεί στα 96 εκατ. το 2050.
Ακόμη μεγαλύτερη μείωση προβλέπεται εφόσον οι χώρες επιταχύνουν τις προσπάθειες περιορισμού της ενεργειακής εξάρτησης. Σε αυτή την περίπτωση, η ζήτηση πετρελαίου το 2050 περιορίζεται στα 85 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Οι διαφορές αποτυπώνονται και στις τιμές. Στο CPS, η τιμή αναφοράς του πετρελαίου διαμορφώνεται στα 85 δολάρια το βαρέλι το 2035 και στα 106 δολάρια το 2050, έναντι 68 δολαρίων το 2025, σε σταθερές τιμές. Στο STEPS προβλέπονται 75 δολάρια το 2035 και 70 δολάρια το 2050, ενώ στο σενάριο ταχύτερης αντίδρασης στην κρίση οι τιμές περιορίζονται στα 72 και 62 δολάρια αντίστοιχα.
Στην πλευρά της προσφοράς, ο ΙΕΑ επισημαίνει ότι η φυσική εξάντληση των υφιστάμενων κοιτασμάτων καθιστά αναγκαίες νέες επενδύσεις ακόμη και σε σενάρια συγκρατημένης ζήτησης. Στο CPS, έως το 2035 αναμένονται περίπου 10 εκατ. βαρέλια ημερήσιας παραγωγής από ήδη εγκεκριμένα έργα, ενώ απαιτούνται επιπλέον 17 εκατ. βαρέλια ημερησίως από έργα που δεν έχουν ακόμη λάβει τελική επενδυτική έγκριση.
Νέες ευκαιρίες δημιουργούνται για παραγωγούς εκτός Περσικού Κόλπου, κυρίως στην αμερικανική ήπειρο. Ενδεικτικά, η παραγωγή της Βενεζουέλας προβλέπεται να φτάσει τα 1,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως το 2035, με επενδύσεις 70 δισ. δολαρίων μέσα στην επόμενη δεκαετία.
Παράλληλα, ο ΙΕΑ δεν αποκλείει το ενδεχόμενο, μετά την αποκλιμάκωση της κρίσης, η αγορά να περάσει σε περίοδο υπερπροσφοράς και χαμηλότερων τιμών, εφόσον η ανάκαμψη της παραγωγής συμπέσει με διαρθρωτική υποχώρηση της ζήτησης.
Η εποχή του ηλεκτρισμού
Στον ηλεκτρισμό, οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια νέα περίοδο ταχείας ανάπτυξης της κατανάλωσης. Από το 2019, η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται κατά 3,3% ετησίως, ταχύτερα από το παγκόσμιο ΑΕΠ.
Μέσα στην επόμενη δεκαετία προβλέπεται αύξηση της κατανάλωσης κατά περισσότερες από 10.000 TWh, με το μερίδιο του ηλεκτρισμού στην τελική ενεργειακή κατανάλωση να πλησιάζει το 30%, από 23% σήμερα.
Βασικοί παράγοντες είναι η ηλεκτροκίνηση, οι αντλίες θερμότητας, ο κλιματισμός, η βιομηχανία και η ανάπτυξη των data centers λόγω της τεχνητής νοημοσύνης.
Η επέκταση αυτή απαιτεί τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές. Ο ΙΕΑ εκτιμά ότι την επόμενη δεκαετία θα χρειαστούν τουλάχιστον 25 εκατ. χιλιόμετρα νέων ηλεκτρικών γραμμών, καθώς και αναβάθμιση ή αντικατάσταση άλλων 15 εκατ. χιλιομέτρων.
ΑΠΕ: Προς το 50% της ηλεκτροπαραγωγής
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναδεικνύονται στους μεγάλους κερδισμένους της νέας ενεργειακής πραγματικότητας.
Το 2025 η παραγωγή των φωτοβολταϊκών αυξήθηκε κατά 600 TWh, ενώ για πρώτη φορά η ηλιακή ενέργεια είχε τη μεγαλύτερη συμβολή στην αύξηση όχι μόνο της ηλεκτροπαραγωγής αλλά και της συνολικής παγκόσμιας ενεργειακής ζήτησης.
Σύμφωνα με τον ΙΕΑ, το μερίδιο των ΑΠΕ στην παγκόσμια ηλεκτροπαραγωγή θα αυξηθεί από 33% σήμερα σε 45%-50% έως το 2035, ανάλογα με το σενάριο. Στο STEPS, οι ΑΠΕ καλύπτουν το ήμισυ της παγκόσμιας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με τα φωτοβολταϊκά να αναδεικνύονται στη μεγαλύτερη επιμέρους πηγή ηλεκτροπαραγωγής.
Καθοριστικό ρόλο θα διαδραματίσει η αποθήκευση, καθώς η εγκατεστημένη ισχύς των μπαταριών προβλέπεται να αυξηθεί από περίπου 300 GW σήμερα σε περισσότερα από 2.100 GW το 2035.
Ταυτόχρονα, η πυρηνική ενέργεια επιστρέφει δυναμικά, με σχεδόν 90 GW νέας ισχύος υπό κατασκευή, το υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 35 ετών.
Το μήνυμα
Το βασικό μήνυμα της φετινής έκθεσης είναι ότι η ενεργειακή κρίση του 2026 μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για έναν διαφορετικό ενεργειακό χάρτη. Ωστόσο, η μετάβαση σε ένα σύστημα με περισσότερες ΑΠΕ και μεγαλύτερο εξηλεκτρισμό δεν εξαλείφει αυτομάτως τους κινδύνους. Τους μεταφέρει εν μέρει από τις αγορές καυσίμων στα ηλεκτρικά δίκτυα, στις κρίσιμες πρώτες ύλες και στις αλυσίδες εφοδιασμού τεχνολογικού εξοπλισμού.
Η ενεργειακή ασφάλεια της επόμενης ημέρας δεν θα κριθεί μόνο από το πόσο πετρέλαιο και φυσικό αέριο διαθέτει μια χώρα, αλλά και από την ικανότητά της να εξασφαλίζει αξιόπιστη, ανταγωνιστική και διαφοροποιημένη ενεργειακή τροφοδοσία.


