Στην κεντρική πλατεία της Κοζάνης συναντά κανείς ό,τι θα περίμενε σε μια μικρή ελληνική πόλη: μια ορθόδοξη εκκλησία, το δημαρχείο και αρκετά φάστ-φουντ και καφέ. Τίποτα δεν μαρτυρά ότι η πόλη βρίσκεται στον σχεδιασμό μιας μεγάλης μετάβασης, από την οποία θα εξαρτώνται πολλά για την Ελλάδα.
Εκεί όπου κάποτε συσσωρεύονταν λιγνίτης για να τροφοδοτήσει τους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής της περιοχής, η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) σχεδιάζει να κατασκευάσει ένα από τα μεγαλύτερα data centers της Ευρώπης.
Πρόκειται για μέρος επένδυσης ύψους 5,8 δισ. ευρώ, με στόχο η λιγνιτοπαραγωγός περιοχή να μετατραπεί σε κόμβο τεχνολογίας και καθαρής ενέργειας, όπως αναφέρει το Bloomberg.
Τα data centers έχουν προκαλέσει αντιδράσεις σε περιοχές από το Σακραμέντο έως τη Σκωτία, καθώς οι επικριτές τους υποστηρίζουν ότι απαιτούν μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας και νερού και καταλαμβάνουν σημαντικές εκτάσεις γης. Στην Κοζάνη, όμως, το σχέδιο αντιμετωπίζεται ως πιθανή σανίδα σωτηρίας: ως ένα τεστ για το κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να αναπτύξει μεγάλης κλίμακας υποδομές σε μια περιοχή που στην πραγματικότητα τις καλωσορίζει, αλλά και ως δοκιμασία για την εμπιστοσύνη προς την ελληνική κυβέρνηση ενόψει των εκλογών που αναμένονται την ερχόμενη άνοιξη.
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επενδύσει πολιτικά στην αναγέννηση της Κοζάνης και ευρύτερα της Δυτικής Μακεδονίας. Πέρα από τις προσδοκίες μιας από τις φτωχότερες περιφέρειες της Ελλάδας, το σχέδιο συνδέεται και με την ανασύνταξη της ΔΕΗ, η οποία άντλησε φέτος κεφάλαια από τις χρηματιστηριακές αγορές.
Η εταιρεία, βασικός μέτοχος της οποίας παραμένει το ελληνικό Δημόσιο, αντιστοιχεί περίπου στο 40% της οικονομικής δραστηριότητας της Δυτικής Μακεδονίας. Στόχος είναι το μεγαλύτερο μέρος αυτής της οικονομικής δραστηριότητας να αντικατασταθεί από νέες δραστηριότητες.
«Το σημαντικότερο είναι να δώσουμε προοπτική στην περιοχή», λέει ο Θεόδωρος Πιλαλίδης, συνταξιούχος από την Κοζάνη, ο οποίος εργάστηκε επί 33 χρόνια στα λιγνιτωρυχεία της ΔΕΗ. «Αυτό μέχρι στιγμής δεν έχει συμβεί».
Η απολιγνιτοποίηση και οι θέσεις εργασίας
Οι κάτοικοι διαμαρτύρονται ότι από τότε που η κυβέρνηση ανακοίνωσε το 2019 την κατάργηση της λιγνιτικής ηλεκτροπαραγωγής, δεν έχουν δημιουργηθεί ακόμη οι θέσεις εργασίας που απαιτούνται για να περιοριστούν οι συνέπειες της μετάβασης.
Κατά την επίσκεψή του στην περιοχή τον περασμένο μήνα, ο Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωσε ότι θα δημιουργηθούν περισσότερες και καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας, υποσχόμενος ότι η κυβέρνηση θα «κινητοποιήσει όλους τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους», ώστε να στηρίξει τη Δυτική Μακεδονία σε αυτή τη «δύσκολη μετάβαση».
Στο μεταξύ, ο λιγνιτικός σταθμός του Αγίου Δημητρίου, περίπου 18 χιλιόμετρα από την Κοζάνη, έχει σταματήσει να λειτουργεί, έπειτα από σταδιακή διαδικασία απόσυρσης. Σύμφωνα με τη ΔΕΗ, στον σταθμό παραμένουν πλέον 58 εργαζόμενοι, έναντι 420 στις αρχές του έτους.
Και η εξόρυξη λιγνίτη έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Όσες ποσότητες εξακολουθούν να εξορύσσονται κατευθύνονται στον άλλο μεγάλο σταθμό της περιοχής, την Πτολεμαΐδα 5, η οποία πρόκειται να σταματήσει να χρησιμοποιεί λιγνίτη έως το τέλος του έτους.
Ο δήμαρχος Κοζάνης, Γιάννης Κοκκαλιάρης, χαιρέτισε τα σχέδια για το data center και τα έργα ενέργειας στην περιοχή. Την ίδια στιγμή, όμως, εξέφρασε αμφιβολίες για το αν θα μπορέσουν να αντισταθμίσουν τις απώλειες θέσεων εργασίας.
«Κανείς δεν λέει ότι οι μονάδες δεν πρέπει να κλείσουν. Πρέπει όμως να μας πουν με ακρίβεια τι θα συμβεί την επόμενη ημέρα στην περιοχή μας», δήλωσε ο 49χρονος δήμαρχος σε συνέντευξή του στο γραφείο του τον Ιούλιο, πριν από την επίσκεψη του πρωθυπουργού. «Αν υπήρχε μια αντίστοιχη δραστηριότητα, περιβαλλοντικά καλύτερη, με 3.000 εργαζομένους και ίδιους ή παρόμοιους μισθούς, δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα».
Η Κοζάνη είναι κατεξοχήν μια πόλη της ΔΕΗ. Σχεδόν όλοι γνωρίζουν κάποιον που εργάζεται στην επιχείρηση ή κάποιον συγγενή εργαζομένου. Στο αποκορύφωμα της δραστηριότητας, το 2010, η ΔΕΗ απασχολούσε περίπου 5.500 εργαζομένους στη Δυτική Μακεδονία.
Η περιοχή είναι επίσης γνωστή για την παραγωγή κρόκου, όμως ο συγκεκριμένος κλάδος απασχολεί ένα μικρό μόνο μέρος του εργατικού δυναμικού.
«Είμαστε έτοιμοι για το επόμενο βήμα», λέει η 50χρονη Παρασκευή Γεωργίου, εργαζόμενη στον σταθμό της Πτολεμαΐδας. Ο πατέρας της εργαζόταν επίσης στη ΔΕΗ και η ίδια βρίσκεται στην εταιρεία από το 2010.
«Μέχρι στιγμής, η ΔΕΗ δεν μας έχει δείξει ότι μας έχει εγκαταλείψει ή ότι δεν βρίσκεται στο πλευρό μας ή ότι θα μας αφήσει αντιμέτωπους με ένα αβέβαιο μέλλον».
Κλειστά καταστήματα και φυγή των νέων
Λίγα μέτρα μακριά από την πολυσύχναστη κεντρική πλατεία της Κοζάνης, τα κλειστά καταστήματα μαρτυρούν ότι η πόλη έχει γνωρίσει καλύτερες εποχές.
Περίπου 650 από τα συνολικά 1.500 καταστήματα της πόλης έχουν πλέον κλείσει, σύμφωνα με τον Αθανάσιο Δραγατσίκα, πρόεδρο του Εμπορικού Συλλόγου Κοζάνης και ιδιοκτήτη πολυκαταστήματος στο κέντρο. Παράλληλα, οι νέοι εγκαταλείπουν μαζικά την περιοχή.
«Το χειρότερο πράγμα που μπορείς να κάνεις στους ανθρώπους είναι να τους κάνεις να αισθάνονται απελπισία», λέει ο Δραγατσίκαs στον τελευταίο όροφο του πολυκαταστήματός του. «Όλα αυτά τα χρόνια δεν έχουν δει τίποτα, ούτε καν μια μικρή αχτίδα φωτός».
Η κυβέρνηση και η ΔΕΗ υποστηρίζουν ότι αυτό πρόκειται να αλλάξει, καθώς η Ελλάδα προετοιμάζεται να καλύψει την αυξανόμενη ζήτηση για υποδομές τεχνητής νοημοσύνης.
Data center 300 MW έως το 2028
Η ΔΕΗ, της οποίας το μέλλον είχε τεθεί υπό αμφισβήτηση όταν η Ελλάδα αποφάσισε να εγκαταλείψει σταδιακά τον λιγνίτη, σχεδιάζει να αναπτύξει στην Κοζάνη data center ισχύος 300 MW έως το τέλος του 2028, παράλληλα με έργα πράσινης ενέργειας στην περιοχή.
Η υποδομή θα μπορεί να επεκταθεί έως και στο 1 GW έως το 2031.
Η ΔΕΗ βρίσκεται ήδη σε διαπραγματεύσεις με τους λεγόμενους hyperscalers, δηλαδή τους μεγάλους διεθνείς παρόχους υποδομών cloud και ψηφιακών υπηρεσιών, προκειμένου να βρεθεί εταιρεία που θα μισθώσει το data center.
Ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα που προβάλλει η ΔΕΗ είναι ότι η ηλεκτροδότηση θα γίνεται μέσω του περιφερειακού ενεργειακού δικτύου της εταιρείας, βάσει μακροπρόθεσμης συμφωνίας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, χωρίς να επιβαρύνεται το εθνικό δίκτυο.
Σύμφωνα με τη ΔΕΗ, το data center αναμένεται να καταναλώνει περίπου το 0,6% της ποσότητας νερού που απαιτούσαν οι λιγνιτικές δραστηριότητες.
Η ζήτηση για data centers στην Ευρώπη αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς, κυρίως λόγω της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, σύμφωνα με την European Data Centre Association, η ανάπτυξη περιορίζεται ολοένα περισσότερο από τη διαθεσιμότητα ηλεκτρικής ενέργειας και την ετοιμότητα των δικτύων.
Ο αριθμός των data centers παγκοσμίως έχει αυξηθεί από περίπου 500.000 το 2021 σε περίπου 8 εκατομμύρια σήμερα, ενώ η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας από αυτά σχεδόν διπλασιάστηκε την περίοδο 2022-2026.
«Οι πολλαπλασιαστικές επιδράσεις στην οικονομία από τη δημιουργία ενός data center είναι πολύ μεγάλες», λέει ο Αλέξανδρος Σουμελίδης, πρώην διευθυντής ενός από τους σταθμούς της περιοχής, ο οποίος σήμερα επιβλέπει τα αναπτυξιακά έργα της ΔΕΗ στη Δυτική Μακεδονία.
Από τον λιγνίτη στην τεχνολογία
Οι κάτοικοι δεν είναι ξένοι στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ενεργειακής παραγωγής. Για δεκαετίες ζούσαν σε έναν τόπο όπου ο καπνός από την καύση του άνθρακα συχνά επισκίαζε ακόμη και τα σύννεφα.
Αυτό που τους απασχολεί τώρα είναι αν οι νέες επενδύσεις θα δημιουργήσουν αρκετές θέσεις εργασίας ώστε να ανακοπεί η φυγή προς την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, τις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας, αλλά και προς το εξωτερικό.
«Καλωσορίζουμε κάθε επένδυση που έρχεται εδώ — σημαίνει θέσεις εργασίας», δήλωσε ο Γιάννης Φασίδης, πρόεδρος του σωματείου εργαζομένων της ΔΕΗ «Σπάρτακος».
Υπάρχει όμως μία προϋπόθεση, υποστηρίζει: κάθε έργο θα πρέπει να υλοποιείται με εργαζομένους της ΔΕΗ.
Σήμερα η ΔΕΗ απασχολεί περίπου 1.250 εργαζομένους στην περιοχή. Στην κορύφωση των κατασκευαστικών εργασιών, θα απαιτηθούν περίπου 7.500 εργαζόμενοι, σύμφωνα με τον Σουμελίδη.
Τα έργα αναμένεται να δημιουργήσουν τουλάχιστον 2.200 μόνιμες θέσεις εργασίας. Από αυτές, περίπου 1.500 θα αφορούν τη λειτουργία του data center όταν η ισχύς του φτάσει το 1 GW.
Η μετάβαση έχει παράλληλα στόχο να μετατοπίσει το βάρος της τοπικής οικονομίας προς τις νεοφυείς επιχειρήσεις και τον κλάδο της πληροφορικής.
Η ΔΕΗ συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας στην Κοζάνη για τη δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων που θα βοηθήσουν τους φοιτητές να αποκτήσουν ειδικότητες απαραίτητες για τα νέα έργα.
Όπως ακριβώς η ΔΕΗ δημιούργησε γύρω από την εξόρυξη λιγνίτη και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μια ολόκληρη οικονομία, έτσι και η επόμενη οικονομική δραστηριότητα της περιοχής θα μπορούσε να αναπτυχθεί γύρω από το νέο data center, υποστηρίζει ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, Θεόδωρος Θεοδουλίδης.
«Αυτό που λείπει από την περιοχή είναι μια μεγάλη επένδυση που θα αλλάξει την ψυχολογία», λέει ο Θεοδουλίδης, ο πατέρας του οποίου ήταν λιγνιτωρύχος.
Πέρα από τα έργα της ΔΕΗ, «δεν υπάρχει τίποτα άλλο», σημειώνει. «Γι’ αυτό πρέπει να αγκαλιάσουμε αυτή τη μεγάλη επένδυση».
