Ένα παγωμένο πρωινό στην αρκτική Νορβηγία, μια ομάδα Βρετανών και Νορβηγών στρατιωτών κινούνταν αθόρυβα μέσα σε ένα δάσος από σημύδες, σκεπασμένο με χιόνι.
Συμμετείχαν σε μια προσομοιωμένη αποστολή αναγνώρισης του ΝΑΤΟ, στο πλαίσιο άσκησης στην οποία έλαβαν μέρος περίπου 30.000 στρατιώτες και η οποία προσομοίωνε αντεπίθεση εναντίον ενός εισβολέα “από τα ανατολικά” — έναν ευφημισμό που παραπέμπει στη Ρωσία, τη γειτονική αρκτική χώρα της Νορβηγίας.
Η Ρωσία έχει αποκτήσει σημαντικό προβάδισμα στην άμυνα της Αρκτικής κατά την τελευταία δεκαετία, εκσυγχρονίζοντας τον μεγαλύτερο παγοθραυστικό στόλο στον κόσμο, καθώς η κλιματική αλλαγή δημιουργεί νέες θαλάσσιες διαδρομές, και επαναλειτουργώντας δεκάδες στρατιωτικές βάσεις της σοβιετικής εποχής σε μια περιοχή που προσφέρει τη συντομότερη διαδρομή προς τις Ηνωμένες Πολιτείες για τους διηπειρωτικούς πυρηνικούς πυραύλους της.
Οι ασκήσεις του Μαρτίου εντάσσονταν σε μια ενισχυμένη πρωτοβουλία με την ονομασία Arctic Sentry, η οποία έχει στόχο να αποδείξει στην Ουάσιγκτον ότι η Ευρώπη και ο Καναδάς μπορούν να υπερασπιστούν το βόρειο μέτωπο της Συμμαχίας. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, ανακοίνωσε το Arctic Sentry τον Φεβρουάριο, καθώς προσπαθούσε να πείσει τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ να εγκαταλείψει την επιδίωξή του για την απόκτηση της Γροιλανδίας.
Ο Ρούτε κατάφερε να μεταπείσει τον Τραμπ. Ωστόσο, η ουσιαστική ενίσχυση της αρκτικής παρουσίας της Συμμαχίας αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολη, όπως προκύπτει από συνεντεύξεις του Reuters με δεκάδες νυν και πρώην αξιωματούχους του ΝΑΤΟ και ειδικούς σε θέματα Αρκτικής.
Αυτό απαιτεί μακροχρόνιες επενδύσεις σε ένα ευρύ φάσμα μέσων — μεταξύ άλλων παγοθραυστικά, υποβρύχια, μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) και δορυφόρους — δοκιμάζοντας τις οικονομικές και στρατιωτικές δυνατότητες των συμμάχων σε μια περίοδο κατά την οποία ο Τραμπ έχει απειλήσει ακόμη και με αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από το ΝΑΤΟ, ενώ η Ουάσιγκτον αποσύρει στρατεύματα, αεροσκάφη, πλοία και οπλικά συστήματα από την Ευρώπη.
Στο μεγαλύτερο μέρος της οκτακονταετούς ιστορίας του ΝΑΤΟ, ο αφιλόξενος Άπω Βορράς αποτελούσε περιοχή χαμηλής προτεραιότητας. Όμως η τήξη των πάγων, η αυξανόμενη ισχύς της Ρωσίας σε μια περιοχή πλούσια σε ορυκτούς πόρους, μεγαλύτερη σε έκταση από τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και το αυξημένο ενδιαφέρον της Κίνας, έχουν αλλάξει αυτή την εξίσωση.
“Καμία μεγάλη δύναμη στον 21ο αιώνα δεν θα μπορέσει να διατηρήσει τη θέση της στη διεθνή σκηνή χωρίς, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, να διαθέτει ισχυρή παρουσία στην Αρκτική”, δήλωσε στο Reuters ο Όλαφουρ Ράγκναρ Γκρίμσον, πρώην πρόεδρος της Ισλανδίας και πρόεδρος του φόρουμ Arctic Circle, που συχνά αποκαλείται το “Νταβός της Αρκτικής”.
Το Reuters δεν μπόρεσε να εξακριβώσει εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεισφέρουν περισσότερο ή λιγότερο στη συλλογική άμυνα της Αρκτικής στο πλαίσιο της επιχείρησης Arctic Sentry, η οποία συντονίζεται από τη Διοίκηση Κοινών Δυνάμεων του ΝΑΤΟ στο Νόρφολκ της Βιρτζίνια, που δημιουργήθηκε το 2019 με στόχο την αντιμετώπιση της ρωσικής στρατιωτικής ενίσχυσης στον Βορρά.
Απαντώντας στις ερωτήσεις του Reuters, αξιωματούχος του ΝΑΤΟ δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αποτελούν βασικό πυλώνα της αρκτικής άμυνας της Συμμαχίας, επισημαίνοντας ότι η σχετική δέσμευση επιβεβαιώθηκε σε κοινή δήλωση των αρκτικών συμμάχων τον Ιούνιο.
Το Πεντάγωνο και ο Λευκός Οίκος δεν απάντησαν στα ερωτήματα του Reuters, μεταξύ άλλων σχετικά με το εάν οι αμερικανικές δυνάμεις που συμμετέχουν στην άμυνα της Αρκτικής θα επηρεαστούν από την αναθεώρηση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη. Μαζί με τις επίμονες ανησυχίες για τις βλέψεις του Τραμπ στη Γροιλανδία, η αναθεώρηση αυτή αναμένεται να ρίξει βαριά σκιά στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα τον Ιούλιο.
Ο Λευκός Οίκος έχει δηλώσει στο παρελθόν ότι ο Τραμπ ώθησε τους συμμάχους “να αναγνωρίσουν την ανάγκη να συμβάλουν ουσιαστικά στην ίδια τους την άμυνα”, χαρακτηρίζοντας την Αρκτική κρίσιμη τόσο για την εθνική ασφάλεια όσο και για την οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η πυρηνική δύναμη της Χερσονήσου Κόλα
Μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ είναι η παρακολούθηση της στρατιωτικής δραστηριότητας στη ρωσική Χερσόνησο Κόλα, η οποία συνορεύει με τη Φινλανδία και τη Νορβηγία.
Η χερσόνησος συγκεντρώνει περίπου τα δύο τρίτα της ικανότητας της Ρωσίας για πυρηνικό πλήγμα δεύτερης ανταπόδοσης, συμπεριλαμβανομένου του Βόρειου Στόλου του ρωσικού ναυτικού, ο οποίος διαθέτει έξι από τα δώδεκα ρωσικά υποβρύχια που φέρουν πυρηνικά όπλα.
Από τη Χερσόνησο Κόλα, η Ρωσία θα μπορούσε να εκτοξεύσει υπερηχητικούς πυραύλους προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, γεγονός που καθιστά ζωτικής σημασίας τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Παράλληλα, θα μπορούσε να αποστείλει τα υποβρύχιά της προς τις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ μέσω του περάσματος Bear Gap στη Θάλασσα Μπάρεντς και του διαδρόμου GIUK, ανάμεσα στη Γροιλανδία, την Ισλανδία και τη Βρετανία.
Η Νορβηγία και οι σύμμαχοί της στο ΝΑΤΟ παρακολουθούν σήμερα τον ρωσικό στόλο στον διάδρομο GIUK και στη Θάλασσα Μπάρεντς, όπου κρίσιμα υποθαλάσσια καλώδια έχουν υποστεί ζημιές σε περιστατικά που ορισμένοι αποδίδουν στη Ρωσία. Οι νορβηγικές υπηρεσίες πληροφοριών παρακολουθούν επίσης τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις στη Χερσόνησο Κόλα και διαβιβάζουν τα στοιχεία στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ωστόσο, το ΝΑΤΟ πρέπει να ενισχύσει περαιτέρω τις δυνατότητές του στους τομείς των πληροφοριών, της επιτήρησης και της αναγνώρισης, δήλωσε ο Μάουρο Τζίλι, καθηγητής στρατιωτικής στρατηγικής στη Σχολή Hertie του Βερολίνου.
Η ανάπτυξη τέτοιων δυνατοτήτων είναι ιδιαίτερα δαπανηρή στις ακραίες συνθήκες της Αρκτικής, όπου ο συμβατικός εξοπλισμός συχνά δεν λειτουργεί αποτελεσματικά. Στη βόρεια Νορβηγία, για παράδειγμα, η θερμοκρασία μπορεί να πέσει στους -45 βαθμούς Κελσίου τον χειμώνα, χωρίς να υπολογίζεται ο παράγοντας ψύχους από τον άνεμο.
Η Αρκτική αποτελείται κυρίως από θαλάσσιες εκτάσεις γύρω από τη Γροιλανδία, την Ισλανδία, τη βόρεια Νορβηγία και τη Θάλασσα Μπάρεντς. Συνεπώς, οποιαδήποτε στρατιωτική παρουσία πρέπει να είναι πρωτίστως ναυτική, κάτι που συνεπάγεται υψηλό κόστος, επισήμανε ο Γκρίμσον.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σήμερα μόλις δύο επιχειρησιακά παγοθραυστικά. Αντίθετα, η Ρωσία, η οποία κατέχει μακράν τη μεγαλύτερη αρκτική επικράτεια, διαθέτει 42, εκ των οποίων ορισμένα είναι πυρηνοκίνητα.
Οι δορυφορικές επικοινωνίες που λειτουργούν αξιόπιστα στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη είναι ζωτικής σημασίας, ώστε να είναι δυνατός ο εντοπισμός στόχων σε πραγματικό χρόνο, δήλωσε στο Reuters ο Μάουρο Τζίλι. Παράλληλα, απαιτούνται μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) μεγάλης αυτονομίας που μπορούν να επιχειρούν σε ακραίο ψύχος, διευρυμένες δυνατότητες υποθαλάσσιας επιτήρησης και διαφορετικοί τύποι επίγειων ραντάρ. Ο ίδιος εκτίμησε ότι οι αναγκαίες επενδύσεις θα μπορούσαν να ανέλθουν σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια.
Η κλιματική αλλαγή καθιστά δυσκολότερο τον εντοπισμό των υποβρυχίων, γεγονός που απαιτεί επενδύσεις σε νέα γενιά αισθητήρων ανίχνευσης υποβρυχίων, ικανών να αντιμετωπίσουν τις μεταβολές στην αλατότητα και στα θαλάσσια ρεύματα που προκαλεί η αύξηση της θερμοκρασίας των ωκεανών, όπως συμβαίνει στον Βόρειο Ατλαντικό, ο οποίος θερμαίνεται με ταχείς ρυθμούς, σύμφωνα με έρευνα του NATO Defence College το 2025.
Οι μεταβολές αυτές επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο διαδίδεται ο ήχος μέσα στο νερό, μειώνοντας την απόσταση από την οποία μπορούν να εντοπιστούν τα υποβρύχια, διαπίστωσε η έρευνα.
“Αυτή τη στιγμή μπορούμε να ακούμε και να παρακολουθούμε τα υποβρύχια στη Θάλασσα Μπάρεντς και να τα ακολουθούμε. Αν σταματήσουμε να το κάνουμε και χάσουμε τον έλεγχο των υποβρυχίων, τότε θα έχουμε πρόβλημα”, δήλωσε τον Ιανουάριο στους δημοσιογράφους ο υπουργός Άμυνας της Νορβηγίας, Τόρε Σάντβικ.
Τον Ιούνιο, ισλανδική κυβερνητική ανακοίνωση γνωστοποίησε ότι ρωσικό πλοίο συλλογής πληροφοριών παρατηρήθηκε να παρακολουθεί ασκήσεις του ΝΑΤΟ στον Βόρειο Ατλαντικό και εντοπίστηκε να κινείται μεταξύ Ισλανδίας και Γροιλανδίας, γεγονός που υπογραμμίζει ότι και η Μόσχα παρακολουθεί στενά τις στρατηγικής σημασίας θαλάσσιες οδούς της περιοχής.
Είναι το ΝΑΤΟ έτοιμο να ανταποκριθεί στην πρόκληση;
Υπάρχουν ενδείξεις ότι το ΝΑΤΟ προσπαθεί να ανταποκριθεί στην πρόκληση.
Οι σκανδιναβικές χώρες συγκαταλέγονται μεταξύ των μεγαλύτερων αμυντικών δαπανητών της Συμμαχίας και βρίσκονται σε τροχιά επίτευξης του στόχου του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες ύψους 5% του ΑΕΠ έως το 2035.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Φινλανδία συνεργάζονται για την κατασκευή έως και έξι παγοθραυστικών, με το πρώτο να αναμένεται να παραδοθεί το επόμενο έτος.
Η Νορβηγία προχωρά στην αγορά νέων φρεγατών και υποβρυχίων.
Παράλληλα, οι σκανδιναβικές χώρες ενοποίησαν τις αεροπορικές τους δυνάμεις, δημιουργώντας έναν στόλο αντίστοιχου μεγέθους με εκείνον της Βρετανίας.
Έχοντας κλονιστεί από τις απειλές του Τραμπ να μετατρέψει τον Καναδά σε πολιτεία των ΗΠΑ και επιδιώκοντας να μειώσει την εξάρτησή του από δεκαετίες αμερικανικής αμυντικής υποστήριξης, ο Καναδάς παρουσίασε τον Μάρτιο σχέδιο ύψους 35 δισεκατομμυρίων καναδικών δολαρίων (25,7 δισ. δολάρια ΗΠΑ) για την άμυνα της Αρκτικής, το οποίο περιλαμβάνει έργα υποδομής, όπως στρατιωτικά αεροδρόμια στην περιοχή.
Παράλληλα, συντονίζεται στενότερα με τις σκανδιναβικές χώρες και, σε συνεργασία με τη Δανία, επενδύει σε πλοία ικανά να επιχειρούν σε παγωμένα ύδατα.
Ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, δήλωσε στο Reuters κατά την επίσκεψή του στο Όσλο τον Μάρτιο ότι η αυξημένη έμφαση του ΝΑΤΟ στην ασφάλεια της Αρκτικής ήρθε με καθυστέρηση, αλλά είναι καλοδεχούμενη.
Ο Βρετανός αντιναύαρχος Τζέιμς Μόρλεϊ, υπαρχηγός της Διοίκησης Κοινών Δυνάμεων του ΝΑΤΟ στο Νόρφολκ (JFC Norfolk), δήλωσε ότι το πρόγραμμα Arctic Sentry θα βοηθήσει περισσότερους στρατιώτες της Συμμαχίας να αποκτήσουν εμπειρία επιχειρήσεων στις ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες των πολικών περιοχών.
“Προσφέρει ένα πολύ πιο ρεαλιστικό περιβάλλον”, δήλωσε ο Μόρλεϊ στο Reuters από την αεροπορική βάση Μπαρντούφος στη βόρεια Νορβηγία, όπου Βρετανοί Βασιλικοί Πεζοναύτες εκπαιδεύονται στη χρήση χιονοκίνητων οχημάτων, σκι και ελικοπτέρων.
Το Ηνωμένο Βασίλειο διπλασιάζει σε 2.000 τον αριθμό των Βασιλικών Πεζοναυτών που αναπτύσσονται μόνιμα στη Νορβηγία.
Τον Ιούνιο, το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε επίσης νέα δύναμη 600 στρατιωτών, με έδρα τις περιοχές της Λαπωνίας στη Σουηδία και τη Φινλανδία.
Ωστόσο, η Ίρις Φέργκιουσον, πρώην αναπληρώτρια υφυπουργός Άμυνας των ΗΠΑ αρμόδια για την Αρκτική και την παγκόσμια ανθεκτικότητα την περίοδο 2022–2025, επισήμανε ότι είναι δύσκολο να δοθεί προτεραιότητα στην περιοχή.
“Όταν υπάρχει ένας πραγματικός πόλεμος σε εξέλιξη στην Ανατολή, είναι δύσκολο να κατευθύνεις επενδύσεις σε μια περιοχή που δεν φαίνεται εξίσου “θερμή””, δήλωσε στο Reuters, αναφερόμενη στον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Η διατήρηση της αμερικανικής στήριξης
Οι Αμερικανοί στρατιωτικοί διοικητές που συμμετείχαν στην άσκηση Arctic Sentry, γνωστή ως Cold Response, επιχείρησαν να καθησυχάσουν τους Ευρωπαίους ομολόγους τους.
“Η δέσμευσή μας είναι να υπερασπιστούμε και το τελευταίο εκατοστό εδάφους του ΝΑΤΟ”, δήλωσε στο Μπαρντούφος της αρκτικής Νορβηγίας ο υποστράτηγος Ντάνιελ Σίπλεϊ, διοικητής των Δυνάμεων Πεζοναυτών των ΗΠΑ για την Ευρώπη και την Αφρική.
Ωστόσο, η ανησυχία των Ευρωπαίων ηγετών παραμένει έντονη, μετά τις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία και τις δηλώσεις του περί ενδεχόμενης αποχώρησης των Ηνωμένων Πολιτειών από το ΝΑΤΟ.
Τον περασμένο μήνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωσαν ότι μειώνουν τη συνεισφορά τους στη δύναμη ταχείας αντίδρασης του ΝΑΤΟ, περιορίζοντας μεταξύ άλλων τη διάθεση μαχητικών αεροσκαφών, μη επανδρωμένων αεροσκαφών και πολεμικών πλοίων.
Η Νορβηγία, η οποία παραδοσιακά διατηρούσε πολύ στενή στρατηγική σχέση με την Ουάσιγκτον, προσχώρησε τον Ιούνιο στη γαλλική πρωτοβουλία πυρηνικής αποτροπής.
Νορβηγοί αξιωματούχοι τονίζουν πλέον ότι είναι προς το συμφέρον της ίδιας της Ουάσιγκτον να παραμείνει ενεργά εμπλεκόμενη στην περιοχή — ένα επιχείρημα που, όπως παραδέχονται, δεν χρειαζόταν να διατυπώνουν στο παρελθόν.
“Σε απόσταση μόλις 100 χιλιομέτρων από τα σύνορά μου βρίσκεται το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο. Και δεν είναι στραμμένο εναντίον μου, κύριε Πρόεδρε, αλλά εναντίον σας”, δήλωσε ο πρωθυπουργός της Νορβηγίας, Γιόνας Γκαρ Στέρε, σε ομιλία του τον Φεβρουάριο, ανακαλώντας στη μνήμη του συνομιλία που είχε με τον Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο.
