«Απρόβλεπτη» Τουρκία ή προβλέψιμη στρατηγική; Η νομική αποδόμηση ενός πολιτικού στερεοτύπου.
Του Δρ Δημήτρη Σταθακόπουλου
Στη δημόσια συζήτηση για τα ελληνοτουρκικά έχει παγιωθεί ένας όρος: «απρόβλεπτος Ερντογάν», «απρόβλεπτη Τουρκία». Η λέξη δημιουργεί αίσθηση αιφνιδιασμού και αστάθειας. Όμως ο νομικός έλεγχος του όρου οδηγεί σε διαφορετικό συμπέρασμα.
Το ερώτημα δεν είναι επικοινωνιακό. Είναι δογματικό: Μπορεί η τουρκική συμπεριφορά να χαρακτηριστεί «απρόβλεπτη μεταβολή περιστάσεων» υπό την έννοια του δικαίου; Η απάντηση, με αυστηρά νομικά κριτήρια, είναι αρνητική.
Το «απρόβλεπτο» ως νομική κατηγορία
Στο δίκαιο, η έννοια του απροβλέπτου εμφανίζεται: στην ανωτέρα βία (άρθρο 336 ΑΚ), στη θεωρία της υπέρμετρης επαχθότητας (άρθρο 388 ΑΚ). Η νομολογία απαιτεί το γεγονός να μην μπορούσε να προβλεφθεί με άκρα επιμέλεια, να κρίνεται αντικειμενικά, να αξιολογείται ex ante, να υπερβαίνει τον συνήθη κύκλο κινδύνων.
Το αιφνιδιαστικό δεν ταυτίζεται με το νομικά απρόβλεπτο. Απρόβλεπτο είναι εκείνο που εκφεύγει της ιστορικής κανονικότητας.
Η διεθνής νομική οπτική
Στο διεθνές δίκαιο, η αντίστοιχη ρύθμιση αποτυπώνεται στο άρθρο 62 της Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών (θεμελιώδης μεταβολή περιστάσεων – rebus sic stantibus).
Η εφαρμογή της προϋποθέτει:
- Θεμελιώδη μεταβολή.
- Απρόβλεπτο χαρακτήρα.
- Ανατροπή της ουσιώδους βάσης συναίνεσης.
- Μη ενσωμάτωση του κινδύνου στην ίδια τη συμφωνία.
Η διεθνής πρακτική είναι εξαιρετικά περιοριστική. Τα κράτη δεν μπορούν να επικαλούνται «απρόβλεπτο» για πολιτικές που εντάσσονται στον φυσικό γεωπολιτικό τους ορίζοντα.
Η τουρκική στρατηγική, μοτίβο και συνέχεια
Η πολιτική του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν εμφανίζει στοιχεία δογματικής ρήξης. Αντιθέτως, παρουσιάζει συνέπεια, σταθερή αναθεωρητική ρητορική, διαχρονική αμφισβήτηση θαλάσσιων ζωνών, επαναλαμβανόμενο κύκλο κλιμάκωσης–αποκλιμάκωσης, εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών, χρήση έντασης ως διαπραγματευτικού εργαλείου.
Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι συγκυριακή. Δεν είναι ιστορικά πρωτοφανής. Δεν αποτελεί αιφνίδια μεταβολή. Αποτελεί στρατηγική συνέχεια.
Πότε θα υπήρχε νομικά «απρόβλεπτο»;
Θα μπορούσε να τεθεί ζήτημα απροβλέπτου εάν η Τουρκία: εγκατέλειπε αιφνιδίως το αναθεωρητικό της πλαίσιο, υιοθετούσε πλήρως νέο γεωπολιτικό δόγμα, κινούνταν εκτός των δημόσια διακηρυγμένων στόχων της.
Τίποτε από αυτά δεν έχει συμβεί.
Η αναθεωρητική κατεύθυνση είναι δηλωμένη. Η γεωπολιτική αναβάθμιση αποτελεί σταθερό στόχο. Η τακτική της ελεγχόμενης έντασης επαναλαμβάνεται. Επομένως, δεν πρόκειται για απρόβλεπτη μεταβολή περιστάσεων. Πρόκειται για προβλέψιμο γεωπολιτικό κίνδυνο.
Ο όρος «απρόβλεπτος» δημιουργεί ψυχολογία αιφνιδιασμού, αίσθηση χαοτικής απειλής, στρατηγική αμηχανία. Όμως εάν ένας δρών είναι προβλέψιμα αναθεωρητικός, τότε οι κινήσεις του μπορούν να αναλυθούν, τα μοτίβα του μπορούν να χαρτογραφηθούν, οι αντιδράσεις μπορούν να προετοιμαστούν.
Το πρόβλημα δεν είναι η αστάθεια. Είναι η σταθερή πίεση.
Συμπέρασμα
Με βάση τα κριτήρια της ανωτέρας βίας, τη θεωρία της υπέρμετρης επαχθότητας, τη ρύθμιση του άρθρου 62 της Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, η Τουρκία δεν πληροί τη νομική έννοια του «απρόβλεπτου».
Η συμπεριφορά της εντάσσεται σε ιστορικό πρότυπο, αποτελεί ενσωματωμένο γεωπολιτικό παράγοντα, δεν συνιστά αιφνίδια ανατροπή θεμελιωδών δεδομένων. Η ουσία δεν είναι αν η Τουρκία είναι απρόβλεπτη.
Η ουσία είναι ότι είναι προβλέψιμα αναθεωρητική.
