Παραδείγματα υπάρχουν άφθονα. Ο διάσημος αρχιτέκτονας του Χίτλερ και αργότερα υπουργός Εξοπλισμών, Άλμπερτ Σπέερ, εξέτισε ποινή φυλάκισης 20 ετών για το ναζιστικό του παρελθόν. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1970, έγραψε με επιτυχία βιβλία για τη ζωή του υπό τον Εθνικοσοσιαλισμό. Ο Βίλαντ Βάγκνερ, προστατευόμενος του Αδόλφου Χίτλερ, έκανε όνομα τη δεκαετία του 1950 ως σημαντικός καινοτόμος των σκηνικών παραγωγών του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτκαι ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, ο οποίος εντάχθηκε στο Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα (NSDAP) δύο φορές (μία φορά στην Αυστρία και μία στη Γερμανία), θεωρήθηκε μεταπολεμικά ως ένας από τους μεγαλύτερους μαέστρους όλων των εποχών.
Ο συνθέτης Ρίχαρντ Στράους, ο μαέστρος Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ, οι γλύπτες Άρνο Μπρέκερ και Βίλι Μέλερ επωφελήθηκαν από τον Ναζισμό και, με λίγες εξαιρέσεις, κατάφεραν να συνεχίσουν με επιτυχία τη σταδιοδρομία τους σχεδόν απρόσκοπτα μετά τον πόλεμο. Τα ονόματά τους εμφανίστηκαν στον λεγόμενο κατάλογο των “προικισμένων από τον Θεό” ατόμων, τον οποίο είχε συντάξει ο Αδόλφος Χίτλερ τον Αύγουστο του 1944, κατά τα τελικά στάδια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτές οι προνομιούχες προσωπικότητες από τον χώρο του πολιτισμού απολάμβαναν ειδικής προστασίας και εξαιρούνταν από τη στρατιωτική θητεία.
Η μετάβαση στη Δημοκρατία
Όσοι ήταν τόσο κοντά στον Χίτλερ έπρεπε να υποβληθούν σε μια λεγόμενη διαδικασία αποναζιστικοποίησης από τους Συμμάχους, ξεκινώντας από το 1945. Ο Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ έλαβε άδεια να διευθύνει επίσημα ξανά τη Φιλαρμονική του Βερολίνου μόνο μετά από διετή επαγγελματική απαγόρευση. Η Βίνιφρεντ Βάγκνερ, διευθύντρια του Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ, δεν μπόρεσε να διατηρήσει τη θέση της μετά το 1945 και αναγκάστηκε να παραιτηθεί από τη διευθυντική θέση της.
“Ήταν μια διαδικασία ασφαλείας, μέρος της διαδικασίας εκδημοκρατισμού, στην οποία οι άνθρωποι έπρεπε να συμπληρώσουν πολύ λεπτομερή ερωτηματολόγια για να καθορίσουν ποιος επιτρεπόταν να παραμείνει σε ποια επαγγέλματα”, εξήγησε η ιστορικός Χάνε Λέσαου σε συνέντευξή της στην DW. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για τους δημόσιους υπαλλήλους και τα υψηλόβαθμα άτομα. Οι ψευδείς πληροφορίες στα ερωτηματολόγια, για παράδειγμα σχετικά με την ένταξη στο Ναζιστικό Κόμμα, τιμωρούνταν αυστηρά από τους Αμερικανούς Συμμάχους.
Η περίπτωση του Βίλαντ Βάγκνερ
Ο Βίλαντ Βάγκνερ ήταν επίσης στη λίστα των Ναζί με τους “θεόσταλτους” καλλιτέχνες. Ο παππούς του, ο συνθέτης Ρίχαρντ Βάγκνερ, είχε ιδρύσει το περίφημο Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ, το οποίο πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1876. Το 1908, ο γιος του Ζίγκφριντ Βάγκνερ και αργότερα η νύφη του Βίνιφρεντ Βάγκνερ ανέλαβαν τη διαχείρισή του.
Ήδη από τη δεκαετία του 1920, το ζευγάρι υποστήριζε τον Αδόλφο Χίτλερ, ακόμη και πριν ανέλθει στην εξουσία. “Ο Χίτλερ είχε την πιο φιλική σχέση με την οικογένεια. Ο Βίλαντ, ο μεγαλύτερος γιος του Ζίγκφριντ και της Βίνιφρεντ Βάγκνερ, βρισκόταν στο επίκεντρο της προσοχής ως “Πρίγκιπας Διάδοχος” και ήταν προσωπικά προνομιούχος από τον Χίτλερ”, λέει ο Σβεν Φρίντριχ, διευθυντής του Μουσείου Ρίχαρντ Βάγκνερ στο Μπαϊρόιτ.
“Ιστορίες Αποναζιστικοποίησης”
“Συχνά γίνεται λόγος για το άτομο που δεν μπορεί να καταφέρει τίποτα σε ένα ολοκληρωτικό σύστημα”, λέει η Χάνε Λέσαου. Στο βιβλίο της “Ιστορίες Αποναζιστικοποίησης”, η ιστορικός εξετάζει, μεταξύ άλλων, το περιθώριο δράσης που ήταν διαθέσιμο σε όσους επλήγησαν από τη δικτατορία. “Οι άνθρωποι μπορούσαν, για παράδειγμα, να τοποθετηθούν για να εκτοπίσουν κάποιον άλλον. Αλλά μπορούσαν επίσης να προβούν σε μικρές πράξεις αντίστασης, όπως το να δίνουν κρυφά ψωμί σε καταναγκαστικούς εργάτες”.
Ο Βίλαντ Βάγκνερ ήταν μεταξύ εκείνων που χρησιμοποίησαν το ναζιστικό σύστημα προς όφελός τους. Ήθελε να βλάψει τον αντίπαλό του, τον επιτυχημένο σκηνογράφο Έμιλ Πρετόριους. Παρ’ όλα αυτά, ο Βάγκνερ διέφυγε με πρόστιμο κατά τη διάρκεια των διαδικασιών αποναζιστικοποίησης και, μαζί με τον αδελφό του Βόλφγκανγκ, ανέλαβαν τη διεύθυνση του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ μετά τον Πόλεμο. Με τα αυστηρά, αφηρημένα σκηνικά του, δημιούργησε αυτό που έγινε γνωστό ως “Νέο Μπαϊρόιτ”.
Νέα αρχή μετά το 1945;
Το 2021, ο Βόλφγκανγκ Μπράουναϊς επιμελήθηκε την έκθεση “Ο Κατάλογος των “Θεόσταλτων” Καλλιτεχνών του Εθνικοσοσιαλισμού στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας”. Η έρευνά του αποκάλυψε ότι πολλές γνωστές προσωπικότητες από τον ναζιστικό κόσμο της τέχνης συνέχισαν σε καθεστώς πλήρους απασχόλησης ως εικαστικοί καλλιτέχνες στη Δυτική Γερμανία μετά το 1945. “Το νέο, προοδευτικό καλλιτεχνικό κατεστημένο ουσιαστικά αγνόησε αυτούς τους καλλιτέχνες”, δήλωσε ο Μπράουναϊς στην DW.
“Παρ’ όλα αυτά, οι συγκεκριμένοι καλλιτέχνες έλαβαν έναν απίστευτο αριθμό καλοπληρωμένων συμβάσεων μετά το 1945 σε δημόσιους χώρους, δημαρχεία, σχολεία, θέατρα, νοσοκομεία και βιομηχανία”, εξήγησε ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής. Το παρελθόν έπαιξε μικρό ρόλο σε αυτές τις περιπτώσεις, ειδικά επειδή ορισμένοι από τους πελάτες είχαν επίσης ναζιστικό υπόβαθρο.
Πώς μπόρεσε να συμβεί αυτό;
Δεν υπήρξαν σχεδόν καθόλου διαμαρτυρίες εναντίον αυτών των καλλιτεχνών. “Κανείς δεν εμφανίστηκε να παρέμβει στην ιστορία της τέχνης ή στην κριτική της τέχνης”, λέει ο Μπράουναϊς. Θεωρεί ιδιαίτερα προβληματικές τις παραγγελίες για την επίπλωση μνημείων για τα θύματα του Εθνικοσοσιαλισμού, που δόθηκαν σε καλλιτέχνες της ναζιστικής εποχής. Χαρακτηριστική περίπτωση ο “Πενθών” του Βίλι Μέλερ. “Να στέκεσαι μπροστά στο πρώτο Κέντρο Τεκμηρίωσης των Ναζί, το οποίο άνοιξε στο Όμπερχαουζεν το 1962, και να αποκαλύπτεται ένα μνημειώδες άγαλμα μιας από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του Εθνικοσοσιαλισμού. Είναι ακατανόητο”.
Το έργο του Βίλι Μέλερ περιβάλλεται πλέον από υπερμεγέθεις επεξηγηματικές πινακίδες που εξηγούν το πλαίσιο. “Με αυτόν τον τρόπο, το ίδιο το έργο δεν είναι πλέον το κύριο επίκεντρο”, λέει ο Μπράουναϊς.
Μετά την έκθεση της λίστας “Προικισμένοι από τον Θεό”, το θέμα έλαβε σημαντική προσοχή. Ο τοπικός Τύπος απηύθυνε έκκληση στους δημοτικούς συμβούλους να συμβάλουν στη διευκρίνιση της σημασίας αυτών των έργων. “Έχω την εντύπωση ότι μετά από τρία χρόνια, όλα έχουν ξεθωριάσει ξανά. Πολλά από αυτά τα γλυπτά απλώς μένουν όρθια χωρίς κανένα σχόλιο”, ομολογεί ο Βόλφγκανγκ Μπράουνις. “Αν δεν γίνει τίποτα, ορισμένα από τα έργα θα μπορούσαν κάλλιστα να αποσυρθούν. Διαφορετικά, αυτοί οι καλλιτέχνες θα συνεχίσουν να τιμώνται με την έκθεση των μεγάλης κλίμακας έργων τους σε δημόσιους χώρους”.
